Μήπως οι «αιωνόβιοι» της Ικαρίας ήταν απλώς λάθη στα ληξιαρχεία; Το βιβλίο που αμφισβητεί τις Μπλε Ζώνες της μακροζωίας

επιμέλεια medlabnews.gr iatrikanea

Για χρόνια, η Ικαρία παρουσιάζεται διεθνώς ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα «Blue Zone». Το αφήγημα είναι ελκυστικό: μεσογειακή διατροφή, περπάτημα, κοινωνικότητα, χαμηλό στρες, ύπνος, τοπικά προϊόντα και ισχυροί οικογενειακοί δεσμοί.

Πράγματι, ελληνικές και διεθνείς μελέτες έχουν εξετάσει ηλικιωμένους κατοίκους της Ικαρίας και έχουν περιγράψει χαρακτηριστικά του τρόπου ζωής τους. Η Ikaria Study, που δημοσιεύθηκε το 2011, μελέτησε άτομα άνω των 80 ετών στο νησί, καταγράφοντας δημογραφικά, διατροφικά, ψυχολογικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά. Άλλη μελέτη του 2021 εξέτασε άτομα άνω των 90 ετών σε περιοχές της Ικαρίας και κατέγραψε υψηλή κοινωνική επαφή, στοιχεία μεσογειακής διατροφής και φυσικής δραστηριότητας.

Όμως άλλο πράγμα είναι να πούμε ότι ένας τρόπος ζωής είναι υγιεινός και άλλο ότι αποδεικνύει πως μια περιοχή παράγει ασυνήθιστα πολλούς αιωνόβιους.

Τι υποστηρίζει ο Saul Justin Newman

Ο Newman δεν αμφισβητεί ότι η άσκηση, η καλή διατροφή, η αποφυγή καπνίσματος και οι κοινωνικοί δεσμοί ωφελούν την υγεία. Αμφισβητεί όμως την αξιοπιστία πολλών δεδομένων ακραίας μακροζωίας.

Σύμφωνα με την κεντρική του θέση, οι ισχυρισμοί για υπερβολικά πολλούς ανθρώπους άνω των 100 ή 110 ετών συχνά εμφανίζονται σε περιοχές με φτωχότερη καταγραφή γεννήσεων και θανάτων, ελλιπή πιστοποιητικά γέννησης και διοικητικές αστοχίες. Σε σχετική εργασία του, υποστηρίζει ότι πολλά αρχεία υπεραιωνόβιων παρουσιάζουν μοτίβα συμβατά με γραφειοκρατικά λάθη ή απάτη συντάξεων.

Για την Ελλάδα, ο ίδιος έχει υποστηρίξει ότι σημαντικό ποσοστό καταγεγραμμένων αιωνόβιων ήταν νεκροί, αγνοούμενοι ή περιπτώσεις προβληματικής καταγραφής. Η θέση αυτή είναι ισχυρή αλλά αμφισβητούμενη και πρέπει να παρουσιάζεται ως ισχυρισμός του Newman, όχι ως τελεσίδικα αποδεδειγμένο συμπέρασμα.

Υπήρξαν πράγματι «νεκροί συνταξιούχοι» στην Ελλάδα;

Ναι. Αυτό δεν αφορά ειδικά την Ικαρία, αλλά δείχνει ότι το πρόβλημα των λανθασμένων ή καταχρηστικών μητρώων υπήρξε πραγματικό στην Ελλάδα.

Το 2011, το Reuters μετέδωσε ότι διασταυρώσεις στοιχείων είχαν αποκαλύψει περίπου 4.500 νεκρούς δημοσίους υπαλλήλους που συνέχιζαν να λαμβάνουν σύνταξη. Το 2012, σύμφωνα επίσης με το Reuters, η Ελλάδα σταμάτησε πληρωμές συντάξεων ή επιδομάτων σε περίπου 200.000 άτομα, επειδή είτε δεν τα δικαιούνταν είτε ήταν νεκροί.

Αυτά τα στοιχεία δεν αποδεικνύουν αυτομάτως ότι οι αιωνόβιοι της Ικαρίας ήταν ψεύτικοι. Δείχνουν όμως ότι ο Newman πατά πάνω σε ένα υπαρκτό διοικητικό πρόβλημα: όταν τα μητρώα είναι αδύναμα, οι ισχυρισμοί για ακραία ηλικία χρειάζονται πολύ αυστηρή επαλήθευση.

Η απάντηση των υποστηρικτών των Blue Zones

Οι υποστηρικτές των Blue Zones απορρίπτουν ότι το φαινόμενο καταρρέει. Σε απάντηση στις επικρίσεις, δημογραφικές αναλύσεις υποστηρίζουν ότι οι Blue Zones δεν αφορούν κυρίως τους υπεραιωνόβιους άνω των 110 ετών, αλλά την αυξημένη αναλογία ανθρώπων που φτάνουν σε πολύ μεγάλη ηλικία, π.χ. άνω των 90 ετών.

Σε πρόσφατη ανασκόπηση του 2025, οι συγγραφείς σημειώνουν ότι η αξιολόγηση των Blue Zones είναι σύνθετη, επειδή απαιτεί αξιόπιστα μητρώα πληθυσμού, επιβεβαίωση ηλικίας και έλεγχο μεταναστευτικών ροών. Η ίδια ανασκόπηση αναφέρει ότι η Ικαρία και το Cilento εμφανίζουν υψηλό προσδόκιμο ζωής, αλλά η συνολική εικόνα διαφέρει ανά περιοχή και δεν είναι πάντα το ίδιο ισχυρή για όλες τις Blue Zones.

Άρα, η επιστημονική διαμάχη δεν είναι απλή. Δεν είναι «όλα ψέμα», αλλά ούτε και «όλα αποδεδειγμένα».

Η υπόθεση της Ικαρίας έχει δύο διαφορετικά επίπεδα.

• Πρώτον, ο ικαριώτικος τρόπος ζωής έχει πολλά στοιχεία που θεωρούνται γενικά ευνοϊκά για την υγεία: φυσική δραστηριότητα, κοινωνική συνοχή, μεσογειακή διατροφή, λιγότερη απομόνωση και πιο αργός ρυθμός ζωής. Αυτά συμβαδίζουν με τη σύγχρονη προληπτική ιατρική.
• Δεύτερον, οι εντυπωσιακοί ισχυρισμοί για εξαιρετικά πολλούς αιωνόβιους χρειάζονται σκληρή δημογραφική τεκμηρίωση: πιστοποιητικά γέννησης, ληξιαρχικές πράξεις θανάτου, διασταύρωση με ασφαλιστικά μητρώα και έλεγχο μετανάστευσης. Χωρίς αυτά, η μακροζωία μπορεί να διογκώνεται από λάθη.

Το συμπέρασμα είναι πιο ψύχραιμο από τον μύθο: η Ικαρία μπορεί να είναι υπόδειγμα υγιεινού τρόπου ζωής, αλλά οι υπερβολικοί ισχυρισμοί για αιωνόβιους πρέπει να ελέγχονται με αυστηρά δημογραφικά δεδομένα.