Καλοκαιρινές οδηγίες για την προστασία του εγκεφάλου, του νωτιαίου μυελού και της σπονδυλικής στήλης

medlabnews.gr iatrikanea

Το καλοκαίρι στην Ελλάδα είναι μοναδικό και συναρπαστικό: θάλασσα, ήλιος, ταξίδι, παρέα, ξεκούραση και μπόλικη ανεμελιά που τόσο ανάγκη την έχουμε όλοι μας.

«Υπάρχει όμως μια λεπτομέρεια που συχνά λησμονούμε: ο εγκέφαλος, ο νωτιαίος μυελός και η σπονδυλική μας στήλη δεν παίρνουν καλοκαιρινή άδεια. Δεν λειτουργούν με θερινό ωράριο. Δεν ενημερώνονται ότι βρισκόμαστε σε κάποια παραλία, σε νησί, ή σε πλοίο. Συνεχίζουν να δουλεύουν αδιάκοπα και απαιτούν αντιμετώπιση με τον ίδιο σεβασμό σε κάθε εποχή του χρόνου», επισημαίνει ο Δρ Χρήστος Γεωργόπουλος, διευθυντής της Α΄ Νευροχειρουργικής Κλινικής του Ερρίκος Ντυνάν Hospital Center και πρόεδρος του Κέντρου Αποκατάστασης ΑΝΑΠΛΑΣΗ, ο οποίος προσθέτει:

«Οι παρακάτω οδηγίες δεν αποσκοπούν στο να φοβίσουν όσες και όσους κάνουν καλοκαιρινές διακοπές. Αντίθετα, μας προτρέπουν, όχι μόνο να χαρούμε το καλοκαίρι, αλλά κυρίως να επιστρέψουμε στην καθημερινότητά μας σώοι και ασφαλείς. Χωρίς ωραίο καλοκαίρι, ο χειμώνας δεν βγαίνει…».

· Πρώτη οδηγία: ποτέ βουτιά σε νερό που δεν γνωρίζουμε.

Η βουτιά σε άγνωστο ή ρηχό νερό είναι από τα πιο επικίνδυνα καλοκαιρινά λάθη. Δεν βουτάμε επειδή «φαίνεται βαθιά». Δεν βουτάμε επειδή βούτηξε κάποιος άλλος. Μπαίνουμε πρώτα με τα πόδια, ελέγχουμε το βάθος και αποφεύγουμε «να κάνουμε του κεφαλιού μας», ιδίως μετά από κατανάλωση αλκοόλ. Μια πρόσκρουση του κεφαλιού στον πυθμένα μπορεί να προκαλέσει κάταγμα της αυχενικής σπονδυλικής στήλης και σοβαρή βλάβη του νωτιαίου μυελού.

Η αυτοπεποίθηση δεν συγκινεί τους νόμους της φυσικής και προφανώς δεν τους ανατρέπει.

· Δεύτερη οδηγία: ο ήλιος είναι φίλος, η θερμοπληξία όχι.

Ο εγκέφαλος είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στην αφυδάτωση και στην υπερθέρμανση. Ζάλη, κεφαλαλγία, σύγχυση, υπνηλία ή απώλεια αισθήσεων δεν είναι «λίγη κούραση από τη ζέστη». Μπορεί να είναι προειδοποίηση σοβαρής κατάστασης. Οι ηλικιωμένοι, τα παιδιά, οι ασθενείς με νευρολογικά νοσήματα, οι άνθρωποι με κινητικά προβλήματα και όσοι λαμβάνουν πολλά φάρμακα χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή.

Οι ώρες 11:00 -17:00 προσφέρονται περισσότερο για σκιά, ξεκούραση και ενυδάτωση παρά για έκθεση στον ήλιο. Οι παππούδες μας το ήξεραν καλά. Εμείς συχνά το ξεχνάμε, καθώς επιλέγουμε να βυθιζόμαστε στον κόσμο των εντυπώσεων και θεωρούμε τον ήλιο ένα ακόμα «φίλτρο» του Instagram.

· Τρίτη οδηγία: τα φάρμακά μας δεν ξέρουν ότι είναι Ιούνιος, Ιούλιος ή Αύγουστος.

Η υπέρταση, ο σακχαρώδης διαβήτης, η υπερλιπιδαιμία και οι καρδιακές αρρυθμίες, επίσης δεν κάνουν καλοκαιρινές διακοπές. Η αυθαίρετη διακοπή αντιυπερτασικών, αντιδιαβητικών, αντιπηκτικών ή αντιαιμοπεταλιακών φαρμάκων μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνη. Ιδίως σε ασθενείς με κολπική μαρμαρυγή, η παράλειψη αντιπηκτικής αγωγής αυξάνει τον κίνδυνο ισχαιμικού εγκεφαλικού επεισοδίου. Το «ήμουν καλά και τα σταμάτησα» είναι από τις πιο συχνές και πιο επικίνδυνες φράσεις που ακούμε στην Ιατρική. Συνήθως, ο ασθενής είναι καλά, ακριβώς επειδή παίρνει την αγωγή του.

· Τέταρτη οδηγία: αναγνωρίζουμε τα σημεία εγκεφαλικού επεισοδίου.

Ξαφνική αδυναμία στο πρόσωπο, στο χέρι ή στο πόδι, δυσκολία στην ομιλία, διαταραχή της όρασης, αστάθεια, σύγχυση ή αιφνίδιος εκρηκτικός πονοκέφαλος, που χαρακτηρίζεται ως ο χειρότερος πονοκέφαλος της ζωής μας, απαιτούν άμεση ιατρική εκτίμηση. Το εγκεφαλικό μπορεί να είναι ισχαιμικό, αιμορραγικό ή να οφείλεται σε ρήξη ανευρύσματος. Ο πολίτης δεν χρειάζεται να κάνει διάγνωση στην παραλία. Χρειάζεται να καταλάβει ότι κάτι σοβαρό συμβαίνει και επομένως να ζητήσει άμεσα βοήθεια. Ο χρόνος είναι εγκέφαλος.

· Πέμπτη οδηγία: η βαλίτσα δεν αποτελεί πρόγραμμα μυϊκής ενδυνάμωσης.

Κάθε καλοκαίρι, πολλοί άνθρωποι που όλο τον άλλο καιρό αποφεύγουν να σηκώσουν μία γλάστρα, σηκώνουν ξαφνικά βαλίτσες 25 κιλών και μάλιστα με κάμψη και στροφή της μέσης.

Η σπονδυλική στήλη είναι ένα θαυμαστό βιολογικό σύστημα. Σίγουρα όμως δεν είναι γερανός λιμένος. Σηκώνουμε βάρος με τα πόδια, όχι με τη μέση. Δεν στρίβουμε τον κορμό κρατώντας φορτίο. Μοιράζουμε τις αποσκευές και ζητάμε βοήθεια χωρίς ντροπή. Η ντροπή κρατάει λίγο. Το λουμπάγκο όμως, πολύ περισσότερο.

· Έκτη οδηγία: τα μακρινά ταξίδια χρειάζονται κίνηση.

Πολύωρη οδήγηση, αεροπορικά ταξίδια και παρατεταμένη ακινησία επιβαρύνουν τη μέση, τον αυχένα και την κυκλοφορία του αίματος. Σε ανθρώπους με μειωμένη κινητικότητα, νευρολογικές παθήσεις ή ιστορικό θρόμβωσης χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη προσοχή: καλή ενυδάτωση, συχνά διαλείμματα και αλλαγή θέσης, βάδισμα όταν είναι εφικτό και, για ασθενείς υψηλού κινδύνου, ιατρική συμβουλή πριν από το ταξίδι.

· Έβδομη οδηγία: οι διακοπές ανήκουν σε όλους.

Ηλικιωμένοι, άνθρωποι με αναπηρία, ασθενείς μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο, κάκωση νωτιαίου μυελού ή χειρουργείο σπονδυλικής στήλης δικαιούνται διακοπές. Χρειάζονται όμως σωστό σχεδιασμό: ασφαλές και προσβάσιμο κατάλυμα, σταθερά παπούτσια, βοηθήματα βάδισης, οργάνωση της διατροφής και των φαρμάκων, συνοδό όπου χρειάζεται και αποφυγή περιττών κινδύνων.

«Ως νευροχειρουργός γνωρίζω τί μπορεί να αλλάξει μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα. Ως άνθρωπος της αποκατάστασης διαπιστώνω κάθε στιγμή τι σημαίνει να αγωνίζεται κάποιος για να ξανακερδίσει τη λειτουργικότητά του, την ανεξαρτησία του και την αξιοπρέπειά του.

Το καλοκαίρι δεν πρέπει να το φοβόμαστε. Πρέπει να το χαιρόμαστε με σύνεση», καταλήγει ο κ. Γεωργόπουλος.

Καλό καλοκαίρι!!!

Με χαρά, με ασφάλεια και …με έναν καλό νευροχειρουργό αποθηκευμένο στα αγαπημένα σας, για την αναζήτηση πολύτιμων συμβουλών σε ώρα ανάγκης!...

Πέθανε στα 27 της η Ράνια από την Κρήτη που έδινε μάχη με ALS – Η νόσος που φυλακίζει το σώμα, αλλά όχι τη θέληση

 medlabnews.gr iatrikanea

Θλίψη έχει προκαλέσει στην Κρήτη η είδηση του θανάτου της 27χρονης Ράνιας, η οποία έδινε επί πέντε χρόνια μάχη με την πλάγια μυατροφική σκλήρυνση, γνωστή διεθνώς ως ALS. Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα, η νεαρή γυναίκα πάλεψε με αξιοπρέπεια μια ιδιαίτερα σκληρή νευροεκφυλιστική νόσο, η οποία σταδιακά της στέρησε την κίνηση, τη φωνή και την ανεξαρτησία της.

Η απώλειά της έχει συγκινήσει όχι μόνο την τοπική κοινωνία, αλλά και ανθρώπους που γνωρίζουν από κοντά τι σημαίνει ALS: μια νόσος που δεν προσβάλλει τη σκέψη και την προσωπικότητα με τον τρόπο που παραλύει το σώμα, αφήνοντας συχνά τον ασθενή πλήρως συνειδητό μέσα σε μια προοδευτική σωματική αδυναμία.

Η Ράνια ήταν μόλις 27 ετών. Η ηλικία της κάνει την είδηση ακόμη πιο οδυνηρή, καθώς η ALS εμφανίζεται συχνότερα σε μεγαλύτερες ηλικίες, αν και μπορεί να παρουσιαστεί και σε νεότερους ανθρώπους. Το Εθνικό Ινστιτούτο Νευρολογικών Διαταραχών των ΗΠΑ περιγράφει την ALS ως νευρολογική διαταραχή που προσβάλλει τους κινητικούς νευρώνες, δηλαδή τα νευρικά κύτταρα που ελέγχουν τους εκούσιους μυς.

Τι είναι η ALS

Η πλάγια μυατροφική σκλήρυνση είναι προοδευτική νόσος των κινητικών νευρώνων. Οι νευρώνες αυτοί βρίσκονται στον εγκέφαλο και στον νωτιαίο μυελό και είναι υπεύθυνοι για κινήσεις όπως το περπάτημα, η ομιλία, η κατάποση και η αναπνοή.

Όταν οι κινητικοί νευρώνες εκφυλίζονται, οι μύες δεν λαμβάνουν πλέον σωστά τα σήματα που χρειάζονται για να λειτουργήσουν. Έτσι εμφανίζονται μυϊκή αδυναμία, ατροφία, δυσκολία στην κίνηση, διαταραχές ομιλίας και κατάποσης και, σε προχωρημένα στάδια, αναπνευστική ανεπάρκεια. Το CDC σημειώνει ότι η νόσος οδηγεί σε προοδευτική αδυναμία και παράλυση, επειδή τα νεύρα χάνουν την ικανότητα να ενεργοποιούν τους μυς.

Τα πρώτα συμπτώματα

Η ALS μπορεί να ξεκινήσει ύπουλα. Συχνά τα πρώτα σημεία είναι:

• αδυναμία στο χέρι ή στο πόδι,
• μυϊκές συσπάσεις ή κράμπες,
• δυσκολία στην ομιλία,
• δυσκολία στην κατάποση,
• αστάθεια ή συχνά παραπατήματα.

Η Mayo Clinic αναφέρει ότι η νόσος συχνά αρχίζει με μυϊκές συσπάσεις και αδυναμία σε άκρο, δυσκολία στην κατάποση ή δυσαρθρία και τελικά μπορεί να επηρεάσει τους μυς που είναι απαραίτητοι για την κίνηση, την ομιλία, τη λήψη τροφής και την αναπνοή.

Γιατί η νόσος θεωρείται τόσο σκληρή

Η ALS είναι από τις πιο βαριές νευροεκφυλιστικές νόσους, επειδή εξελίσσεται προοδευτικά και σήμερα δεν υπάρχει οριστική θεραπεία ίασης. Η αντιμετώπιση στοχεύει στην επιβράδυνση της εξέλιξης όπου είναι δυνατόν, στην αναπνευστική και διατροφική υποστήριξη, στη φυσικοθεραπεία, στη λογοθεραπεία, στην εργοθεραπεία και στην ψυχολογική στήριξη του ασθενούς και της οικογένειας.

Το NHS επισημαίνει ότι η νόσος των κινητικών νευρώνων προκαλεί μυϊκή αδυναμία που επιδεινώνεται σε μήνες ή χρόνια, είναι συνήθως νόσος που περιορίζει το προσδόκιμο ζωής και δεν υπάρχει σήμερα θεραπεία ίασης, αν και υπάρχουν παρεμβάσεις για την ανακούφιση και τη διαχείριση των συμπτωμάτων.

Το μήνυμα πίσω από την ιστορία της Ράνιας

Ο θάνατος μιας νέας γυναίκας στα 27 της χρόνια από ALS δεν είναι μόνο μια προσωπική και οικογενειακή τραγωδία. Είναι και μια υπενθύμιση ότι οι ασθενείς με σπάνιες και βαριές νευρολογικές νόσους χρειάζονται έγκαιρη διάγνωση, οργανωμένη υποστήριξη, πρόσβαση σε εξειδικευμένες μονάδες, τεχνολογικά βοηθήματα επικοινωνίας, αναπνευστική φροντίδα και κοινωνική προστασία.

Για τους ασθενείς με ALS, η μάχη δεν είναι μόνο ιατρική. Είναι καθημερινή μάχη αξιοπρέπειας, αυτονομίας, επικοινωνίας και φροντίδας. Και για τις οικογένειές τους, είναι ένας μαραθώνιος σωματικής, ψυχικής και οικονομικής αντοχής.

Η Ράνια, όπως αναφέρουν όσοι τη γνώριζαν και όπως μεταφέρουν τα δημοσιεύματα, πάλεψε για πέντε ολόκληρα χρόνια. Η ιστορία της αφήνει πίσω θλίψη, αλλά και ένα ισχυρό μήνυμα ευαισθητοποίησης για μια νόσο που χρειάζεται περισσότερη έρευνα, περισσότερη δημόσια ενημέρωση και μεγαλύτερη στήριξη των ασθενών.

Αμυοτροφική Πλάγια Σκλήρυνση (ALS): Η νόσος που αλλάζει μια ζωή, αλλά όχι την αξία της

medlabnews.gr iatrikanea

Φέτος, για πρώτη φορά η έρευνα για την Πλάγια Αμυοτροφική Σκλήρυνση (ALS) έχει εισέλθει σε μια εποχή στοχευμένων θεραπειών και γενετικής. Δεδομένα που δημοσιεύτηκαν το 2026 σε κορυφαίο διεθνές επιστημονικό περιοδικό επικεντρώνονται στην επιβράδυνση της εξέλιξης της νόσου, την αποκατάσταση των νευρώνων και την έγκαιρη παρέμβαση. Πρόκειται για επιστημονικό ορόσημο που δίνει νέα ελπίδα σε χιλιάδες ασθενείς και οικογένειες σε ολόκληρο τον κόσμο.

Για τους περισσότερους ανθρώπους, το να περπατούν, να μιλούν ή να κρατούν ένα ποτήρι νερό είναι αυτονόητο. Για τα άτομα που ζουν με ALS, αυτές οι καθημερινές κινήσεις μπορούν να μετατραπούν σταδιακά σε μεγάλες προκλήσεις. Η νόσος επηρεάζει τα νεύρα που ελέγχουν τους μύες, οδηγώντας σε προοδευτική αδυναμία της κίνησης, της ομιλίας και της κατάποσης — χωρίς όμως να θίγει τη σκέψη, τη θέληση και την προσωπικότητα του ανθρώπου.

Συγκεκριμένα, η ALS παραλύει σταδιακά το σώμα: η επικοινωνία μεταξύ εγκεφάλου και μυών ελαττώνεται προοδευτικά, με αποτέλεσμα τη σταδιακή απώλεια της εκούσιας κίνησης. Αξίζει, ωστόσο, να τονιστεί ότι η ALS δεν επηρεάζει τις πέντε αισθήσεις — την όραση, την ακοή, τη γεύση, την όσφρηση και την αφή — ούτε συνήθως τους μύες των ματιών, την καρδιά, την κύστη, τα έντερα ή τη σεξουαλική λειτουργία.

Παρά τη σημαντική πρόοδο της επιστημονικής γνώσης, η νόσος δεν έχει ακόμη οριστική θεραπεία για το σύνολο των ασθενών, καθιστώντας την έγκαιρη διάγνωση και τη σωστή υποστηρικτική φροντίδα κρίσιμης σημασίας.

Με αφορμή αυτή την κομβική επιστημονική εξέλιξη και ενόψει της Παγκόσμιας Ημέρας ALS στις 21 Ιουνίου, η ITF Hellas Α.Ε. ενισχύει τις δράσεις ευαισθητοποίησης και στέκεται δίπλα στην κοινότητα των ασθενών, των φροντιστών και των οικογενειών τους.

Πίσω από κάθε διάγνωση υπάρχει ένας άνθρωπος που συνεχίζει να εργάζεται, να ονειρεύεται, να αγαπά και να διεκδικεί μια ποιοτική ζωή. Υπάρχουν επίσης οικογένειες και φροντιστές που καλούνται να προσαρμοστούν σε νέες απαιτήσεις, αναλαμβάνοντας έναν καθοριστικό ρόλο στη φροντίδα και την υποστήριξη των αγαπημένων τους προσώπων.

Η ALS αναδεικνύει τη σημασία της έγκαιρης πρόσβασης σε εξειδικευμένες υπηρεσίες υγείας, της διεπιστημονικής παρακολούθησης, της ψυχολογικής υποστήριξης και των κατάλληλων κοινωνικών παροχών. Παράλληλα, υπογραμμίζει την ανάγκη για συνεχή επένδυση στην έρευνα, η οποία τα τελευταία χρόνια προσφέρει νέα δεδομένα και ενισχύει τις προσδοκίες για το μέλλον.

Η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση αποτελούν βασικά εργαλεία για τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου κανένας ασθενής δεν αισθάνεται μόνος απέναντι στη νόσο. Η ευαισθητοποίηση για την ALS είναι συλλογική ευθύνη.

Πέθανε στα 59 ο Ρίτσαρντ Σκόλιερ, ο γιατρός που δοκίμασε πειραματική ανοσοθεραπεία για γλοιοβλάστωμα. Το τελευταίο μήνυμά του.

επιμέλεια medlabnews.gr iatrikanea 

Πέθανε σε ηλικία 59 ετών ο Αυστραλός γιατρός και ερευνητής Ρίτσαρντ Σκόλιερ, ο οποίος είχε συγκινήσει την παγκόσμια ιατρική κοινότητα όταν αποφάσισε να γίνει ο ίδιος ο πρώτος ασθενής σε μια πειραματική θεραπευτική προσέγγιση για το γλοιοβλάστωμα, έναν από τους πιο επιθετικούς καρκίνους του εγκεφάλου.

Ο καθηγητής Richard Scolyer ήταν διεθνώς αναγνωρισμένος παθολογοανατόμος και ερευνητής στον καρκίνο, με τεράστια συμβολή στην πρόοδο της θεραπείας του μελανώματος. Το 2024 είχε ανακηρυχθεί από κοινού «Αυστραλός της Χρονιάς» μαζί με την καθηγήτρια Georgina Long, με την οποία συνεργαζόταν επί χρόνια στο Melanoma Institute Australia.

Η διάγνωσή του με γλοιοβλάστωμα ήρθε το 2023. Οι γιατροί τού είχαν δώσει αρχικά πρόγνωση λίγων μηνών. Αντί να μείνει παθητικός απέναντι στην ασθένεια, ο Σκόλιερ αποφάσισε να αξιοποιήσει την εμπειρία του από την ανοσοθεραπεία στο μελάνωμα και να συμμετάσχει σε μια πρωτοποριακή, εξατομικευμένη προσέγγιση για τον δικό του όγκο.

Η θεραπεία που έλαβε δεν ήταν καθιερωμένη θεραπεία για το γλοιοβλάστωμα. Περιλάμβανε ανοσοθεραπεία πριν από το χειρουργείο, δηλαδή νεοεπικουρική ανοσοθεραπεία, με συνδυασμό αναστολέων σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού, και στη συνέχεια χειρουργική αφαίρεση του όγκου. Ακολούθησε επίσης εξατομικευμένο αντικαρκινικό εμβόλιο, σχεδιασμένο με βάση τα χαρακτηριστικά του δικού του όγκου.

Η περίπτωσή του παρουσιάστηκε το 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Nature Medicine ως μελέτη περίπτωσης για νεοδιαγνωσθέν γλοιοβλάστωμα IDH-wild type. Οι ερευνητές ανέφεραν ότι η προσέγγιση προκάλεσε έντονη ανοσολογική αντίδραση μέσα στον όγκο, γεγονός που θεωρήθηκε επιστημονικά σημαντικό. Ωστόσο, οι ίδιοι τόνισαν ότι επρόκειτο για περίπτωση ενός ασθενούς και όχι για απόδειξη αποτελεσματικότητας σε ευρεία κλινική χρήση.

Για αρκετό διάστημα ο Σκόλιερ παρέμεινε χωρίς εμφανή υποτροπή της νόσου, γεγονός που δημιούργησε ελπίδες και μεγάλο διεθνές ενδιαφέρον. Τον Μάρτιο του 2025 ανακοίνωσε ότι ο καρκίνος είχε επιστρέψει. Πέθανε το βράδυ της Κυριακής, σε ηλικία 59 ετών.

Μετά τον θάνατό του δόθηκε στη δημοσιότητα ανοιχτή επιστολή του προς τους Αυστραλούς. Στο μήνυμά του ευχαρίστησε όσους τον στήριξαν και έγραψε ότι δεν προσπάθησε να παρουσιάσει ωραιοποιημένη την πορεία του. Είπε ότι θα ήθελε να τον θυμούνται ως έναν απλό, περήφανο Αυστραλό που «το προσπάθησε», ελπίζοντας ότι με αυτόν τον τρόπο ενέπνευσε και άλλους να κυνηγούν τα όνειρα και τα πάθη τους με ταπεινότητα, αγάπη και συμπόνια.

Η ιστορία του Σκόλιερ δεν είναι ιστορία θαυματουργής θεραπείας. Είναι όμως μια ιστορία επιστημονικού θάρρους. Ένας γιατρός που γνώριζε καλύτερα από πολλούς τους κινδύνους, επέλεξε να μετατρέψει τη δική του ασθένεια σε γνώση για τους επόμενους ασθενείς.

Το γλοιοβλάστωμα παραμένει ένας από τους δυσκολότερους καρκίνους στην αντιμετώπιση. Είναι ταχύτατα εξελισσόμενος όγκος, διηθεί τον εγκέφαλο και υποτροπιάζει συχνά παρά τη χειρουργική επέμβαση, την ακτινοθεραπεία και τη χημειοθεραπεία. Η περίπτωση του Ρίτσαρντ Σκόλιερ άνοιξε έναν νέο δρόμο έρευνας, αλλά δεν αλλάζει ακόμη την καθιερωμένη θεραπευτική πρακτική.

Η παρακαταθήκη του είναι διπλή: η τεράστια συμβολή του στη θεραπεία του μελανώματος και η γενναιότητα με την οποία επέτρεψε στην επιστήμη να μάθει από τη δική του μάχη με έναν από τους πιο δύσκολους καρκίνους.

Διαβάστε επίσης

• Η Ψηφιακή Χαρτογράφηση Σπίλων αποτελεί το ΤΕΣΤ ΠΑΠ του δέρματος και η εξέταση γίνεται όλες τις εποχές του έτους και αφορά όλες τις ηλικίες.
• Μια ελιά που βγήκε στο σώμα σας ή ένας σπίλος που άλλαξε στο δέρμα σας χρειάζεται άμεσα διερεύνηση. Ο καρκίνος προλαμβάνεται με την ψηφιακή χαρτογράφηση
• Καλοήθεις παθήσεις και όγκοι του δέρματος. Σπίλοι, Λιπώματα, κύστεις, ιδρωταδενίτιδα, ξανθελάσματα.
• Μελάνωμα στο νύχι. Σκούρες γραμμές στα νύχια μπορεί να οφείλονται σε αιμάτωμα ή καρκίνο. Τα διαγνωστικά κριτήρια ABCDEF
• ΤΑ ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΤΙΚΑ ΣΗΜΑΔΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ
• Το αλφάβητο (ABCD) για να προφυλαχθούμε από το μελάνωμα

13χρονος θεραπεύτηκε από επιθετικό καρκίνο εγκεφάλου: η σπάνια περίπτωση του Lucas

επιμέλεια medlabnews.gr iatrikanea

Ο Lucas Jemeljanova, ένα 13χρονο αγόρι από το Βέλγιο, παρουσιάζεται ως σπάνια περίπτωση πλήρους ύφεσης από εξαιρετικά επιθετικό καρκίνο του εγκεφάλου. Διαγνώστηκε σε ηλικία 6 ετών με διάχυτο διηθητικό γλοίωμα γέφυρας, συμμετείχε στη μελέτη BIOMEDE και έλαβε everolimus. Η ιστορία του δεν είναι γενική «θεραπεία για όλους», αλλά ένα σπάνιο περιστατικό που δίνει ελπίδα για μελλοντικές στοχευμένες θεραπείες. 

 Ο μικρός Lucas διέψευσε κάθε διάγνωση και πιθανότητα επιβίωσης νικώντας έναν σπάνιο τύπο καρκίνου, δίνοντας ελπίδα για μελλοντικές αποτελεσματικές θεραπείες

Ένα 13χρονο αγόρι από το Βέλγιο έγινε το πρώτο στον κόσμο που θεραπεύτηκε από έναν θανατηφόρο τύπο καρκίνου του εγκεφάλου. Ο Lucas Jemeljanova διαγνώστηκε σε ηλικία 6 ετών με διάχυτο διηθητικό γλοίωμα γέφυρας (DIPG), έναν πολύ σπάνιο και εξαιρετικά επιθετικό όγκο του εγκεφάλου που σκοτώνει το 98% των πασχόντων μέσα σε πέντε χρόνια.

Mέσα στην ατυχία μιας τέτοιας διάγνωσης, έτυχε να γίνει ένας από τους πρώτους ασθενείς που συμμετείχε σε μια κλινική μελέτη κατά την οποία έλαβε την ουσία everolimus, ένα φάρμακο που χρησιμοποιείται για τη θεραπεία του καρκίνου των νεφρών, του παγκρέατος, του μαστού και του εγκεφάλου, αλλά δεν έχει χρησιμοποιηθεί με επιτυχία για τη θεραπεία του σπάνιου καρκίνου που έπασχε ο Lucas.

Το μικρό αγόρι τελικά ανταποκρίθηκε καλά στη θεραπεία και ο όγκος μειώθηκε σταδιακά. Επτά χρόνια αργότερα, ήταν ελεύθερο νόσου, καθώς δεν παρουσιάζει πλέον κανένα ίχνος καρκίνου και βρίσκεται επισήμως σε ύφεση εδώ και πέντε χρόνια. «Κέρδισε όλες τις πιθανότητες» δήλωσε ο γιατρός του Jacques Grill, επικεφαλής του προγράμματος για τους όγκους στον εγκέφαλο στο αντικαρκινικό κέντρο Gustave Roussy στο Παρίσι, επισημαίνοντας πως η περίπτωσή του προσφέρει πραγματική ελπίδα.

Το ταξίδι προς την ίαση

Μαζί με τους γονείς του, ο μικρός Lucas βρέθηκε στη Γαλλία για να λάβει μέρος στη δοκιμή BIOMEDE, η οποία εξέταζε πιθανά νέα φάρμακα για τον σπάνιο τύπο DIPG. Το everolimus δρα αναστέλλοντας την πρωτεΐνη mTOR, η οποία βοηθά τα καρκινικά κύτταρα να διαιρούνται, να αναπτύσσονται και να παράγουν νέα αιμοφόρα αγγεία. Αυτό σταματά ή επιβραδύνει την ανάπτυξη του καρκίνου εμποδίζοντας τα καρκινικά κύτταρα να αναπαραχθούν και μειώνοντας την παροχή αίματος στα καρκινικά κύτταρα. Το φάρμακο έχει εγκριθεί από τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) ως συνταγογραφούμενο φάρμακο για τη θεραπεία μιας σειράς καρκίνων.

Ο γιατρός του, ωστόσο, δεν ήταν σίγουρος για το πότε να σταματήσει τη θεραπεία, καθότι δεν υπήρχε κάποια επιστημονική παραπομπή ή αναφορά. Μέχρι πριν από ενάμιση χρόνο, οπότε και αποδείχθηκε ότι ο Lucas είχε σταματήσει να παίρνει τα φάρμακα ούτως ή άλλως: «Κατά τη διάρκεια μιας σειράς μαγνητικών τομογραφιών, παρακολούθησα τον όγκο να εξαφανίζεται εντελώς» σημειώνει ο Δρ Grill.

Οι λόγοι που ο μικρός ανταποκρίθηκε τόσο καλά στη θεραπεία παραμένουν ακόμα άγνωστοι. Διότι, στη μελέτη ακόμα επτά παιδιά θεωρήθηκαν ότι ανταποκρίθηκαν καλά στη θεραπεία, αφού δεν παρουσίασαν υποτροπές για τρία χρόνια μετά τη διάγνωσή τους, αλλά μόνο ο όγκος του Lucas εξαφανίστηκε εντελώς. Μια θεωρία που εξηγεί αυτά τα διφορούμενα αποτελέσματα οφείλεται πιθανώς σε «βιολογικές ιδιαιτερότητες» των όγκων τους, δήλωσε ο Δρ Grill: «Ο όγκος του Lucas είχε μια εξαιρετικά σπάνια μετάλλαξη που πιστεύουμε ότι έκανε τα κύτταρά του πολύ πιο ευαίσθητα στο φάρμακο», είπε.

Κάθε χρόνο περίπου 300 παιδιά στις Η.Π.Α. διαγιγνώσκονται με τη σπάνια αυτή μορφή όγκων, όταν τα παιδιά είναι ηλικίας μεταξύ 5 και 9 ετών. Μετά τη διάγνωση, η μέση επιβίωση εκτιμάται σε εννέα μήνες. Μερικά από τα πρώτα συμπτώματα είναι προβλήματα με την κίνηση των ματιών, αδυναμία του προσώπου, δυσκολία στο περπάτημα, παράξενες κινήσεις των άκρων και προβλήματα με την ισορροπία.

Διαβάστε επίσης

• Καρκίνος του λάρυγγα (larynx cancer). Ποια τα συμπτώματα, ποιοι κινδυνεύουν και πώς προλαμβάνεται;
• Καρκίνος του παγκρέατος, Ποια τα συμπτώματα και ποιοι κινδυνεύουν;
• Ο καρκίνος του πνεύμονα συχνά δεν παρουσιάζει συμπτώματα παρά μόνο αφού φτάσει σε προχωρημένο στάδιο. Η έγκαιρη διάγνωση σώζει ζωές
• Πότε διογκώνονται (πρήζονται) οι λεμφαδένες; Πόσο επικίνδυνο είναι; Ποιες εξετάσεις βοηθούν στην διάγνωση;
• Συμπτώματα που μπορεί να σημαίνουν καρκίνο και δεν πρέπει να τα αγνοείτε

Πρώτη δημοσίευση: 15 Ιουνίου 2024 — MEDLABNEWS.GR | Συντάκτης: medlabnews.gr iatrikanea

Τελευταία ουσιαστική ενημέρωση: 8 Ιουνίου 2026

Καρκίνος στον εγκέφαλο: συμπτώματα, πονοκέφαλος, ζάλη, σπασμοί και διάγνωση

PhD

του Κωνσταντίνου Λούβρου,  M.D., medlabnews.gr iatrikanea

Ο καρκίνος στον εγκέφαλο και οι όγκοι του εγκεφάλου μπορεί να εμφανιστούν με συμπτώματα όπως έντονος πονοκέφαλος, ζάλη, ναυτία, αστάθεια, σπασμοί, διαταραχές όρασης ή αλλαγές στη συμπεριφορά. Το άρθρο εξηγεί τι είναι οι πρωτοπαθείς και δευτεροπαθείς όγκοι, ποιοι παράγοντες κινδύνου έχουν αναγνωριστεί και πώς γίνεται η διάγνωση με κλινική εξέταση, CT, MRI ή βιοψία 

Ο καρκίνος του εγκεφάλου εμφανίζεται όταν μέσα στον εγκέφαλο αναπτύσσονται ανώμαλα κύτταρα ανεξέλεγκτα.

Ο εγκέφαλος αποτελεί τμήμα του κεντρικού νευρικού συστήματος στο σώμα μας.

Ουσιαστικά πρόκειται για μάζες που αναπτύσσονται εντός της κρανιακής κοιλότητας και δρουν χωροκατακτητικά, πιέζοντας και παρεκτοπίζοντας τον παρακείμενο εγκέφαλο. Οι μάζες αυτές δημιουργούνται από τον ανεξέλεγκτο και ανώμαλο πολλαπλασιασμό εκείνων των κυττάρων από τα οποία προέρχονται και δρουν πιεστικά σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου, ανάλογα με την εντόπισή τους. Οι όγκοι του εγκεφάλου διακρίνονται με βάση τη συμπεριφορά τους σε καλοήθεις και κακοήθεις και ανάλογα με την προέλευσή τους σε πρωτοπαθείς και δευτεροπαθείς ή μεταστατικούς. 

Οι πρωτογενείς εγκεφαλικοί όγκοι στα παιδιά εντοπίζονται συνήθως στο οπίσθιο κρανιακό βόθριο και στους ενήλικες συνήθως εντοπίζονται στα εμπρόσθια εγκεφαλικά ημισφαίρια, παρόλο που μπορούν να αναπτυχθούν σε οποιοδήποτε μέρος του εγκεφάλου. 

Οι όγκοι στον εγκέφαλο μπορεί να είναι καλοήθεις ή κακοήθεις. Παίρνουν το όνομά τους από τα κύτταρα στα οποία πρωτοεμφανίζεται ο καρκίνος. Παράδειγμα καλοήθους όγκου στον εγκέφαλο είναι το μηνιγγίωμα.

Οι πιο συνηθισμένοι κακοήθεις όγκοι στον εγκέφαλο λέγονται γλοιώματα. Στους όγκους αυτούς περιλαμβάνονται το αστροκύτωμα, το πολύμορφο γλοιοβλάστωμα (GBM) και το ολιγοδενδρογλοίωμα.

Τα αίτια των περισσότερων όγκων του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού είναι άγνωστα, αλλά κάποιοι παράγοντες κινδύνου για κακοήθεις όγκους του εγκεφάλου είναι γνωστοί:

Οι ασθενείς που έχουν υποβληθεί σε ακτινοθεραπεία στο κεφάλι ως θεραπεία για άλλον τύπο καρκίνου είναι πιθανόν να διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης όγκων. Αυτό συμβαίνει συχνά σε άτομα που έχουν υποστεί ακτινοθεραπεία για παιδική λευχαιμία.

Είναι επίσης δυνατόν να έχουν κάποια γενετική προδιάθεση στην ανάπτυξη ενός όγκου.

Μέχρι σήμερα, δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά στοιχεία που να συνδέουν τη χρήση του κινητού τηλεφώνου με τους εγκεφαλικούς όγκους.

Ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του εγκεφάλου; 

Παράγοντας κινδύνου είναι κάθε παράγοντας που συσχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης κάποιας συγκεκριμένης πάθησης, π.χ. καρκίνου του εγκεφάλου. Υπάρχουν διάφοροι τύποι παραγόντων κινδύνου, ορισμένοι εκ των οποίων μπορούν να τροποποιηθούν ενώ άλλοι όχι.

Πρέπει να σημειώσουμε ότι η ύπαρξη ενός ή περισσότερων παραγόντων κινδύνου δεν σημαίνει ότι κάποιος θα προσβληθεί από καρκίνο του εγκεφάλου. Πολλοί άνθρωποι έχουν τουλάχιστον έναν παράγοντα κινδύνου αλλά δεν θα προσβληθούν ποτέ από καρκίνο του εγκεφάλου, ενώ άλλοι που ήδη πάσχουν από καρκίνο του εγκεφάλου μπορεί να μην έχουν γνωστούς παράγοντες κινδύνου. Ακόμη και αν κάποιος που πάσχει από καρκίνο του εγκεφάλου έχει έναν παράγοντα κινδύνου, συνήθως είναι δύσκολο να μάθουμε κατά πόσο ο παράγοντας αυτός συντέλεσε στην εμφάνιση της ασθένειας. Αν και οι αιτίες του καρκίνου του εγκεφάλου δεν είναι πλήρως κατανοητές, υπάρχουν ορισμένοι παράγοντες που είναι συσχετισμένοι με τον κίνδυνο ανάπτυξης της νόσου. 
Στους παράγοντες αυτούς περιλαμβάνονται οι εξής: 

• προχωρημένη ηλικία

• οι γενετικοί παράγοντες-οικογενειακό ιστορικό, άτομα με συγγενείς πρώτου βαθμού που πάσχουν από όγκο του εγκεφάλου παρουσιάζουν αυξημένη πιθανότητα ανάπτυξης της νόσου.

• περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως η έκθεση σε ακτινοβολία, ή χημικά, κυρίως στον εργασιακό χώρο, ή  εφαρμογή ακτινοβολίας, ως θεραπευτικό μέσο

Οι εγκεφαλικοί όγκοι χωρίζονται σε δύο κατηγορίες, σε πρωτογενείς και σε δευτερογενείς. 

Οι πρωτογενείς όγκοι εμφανίζονται από μόνοι τους, χωρίς να έχει γίνει μετάσταση από κάποιο άλλο μέρος του σώματος, ενώ οι δευτερογενείς όγκοι είναι μεταστάσεις καρκίνων από διαφορετικά όργανα του σώματος. 

Πρωτογενείς όγκοι: αναπτύσσονται από τον ανώμαλο πολλαπλασιασμό εγκεφαλικών κυττάρων. 

Όγκοι μπορούν να δημιουργηθούν από τα διάφορα είδη των εγκεφαλικών κυττάρων. Στα παιδιά οι περισσότεροι όγκοι είναι πρωτογενείς. 

Δευτερογενείς όγκοι: αναπτύσσονται από μεταστάσεις καρκίνου που προϋπάρχει σε άλλο σημείο του σώματος. Οι δευτερογενείς αυτοί όγκοι είναι συχνότεροι από ότι οι πρωτογενείς όγκοι του εγκεφάλου. Στους ενήλικες οι περισσότεροι όγκοι είναι μεταστάσεις καρκίνων που εκδηλώθηκαν αλλού στο σώμα. 

Οι εγκεφαλικοί όγκοι ΔΕΝ είναι μεταδοτικοί.

Οι ασθενείς με όγκο του εγκεφάλου ή του νωτιαίου μυελού έχουν διαφορετικά συμπτώματα, ανάλογα με το σημείο που βρίσκεται ο όγκος. Μερικές φορές, όταν ένας όγκος αναπτύσσεται αργά, τα συμπτώματα εξελίσσονται σταδιακά και είναι ελάχιστα αισθητά. Είναι δυνατόν τα συμπτώματα να είναι παρόμοια με τα συμπτώματα άλλων ασθενειών.

Τα σημεία και συμπτώματα που μπορούν να προκαλούν οι πρωτογενείς ή δευτερογενείς εγκεφαλικοί όγκοι έχουν σχέση με πολλές βασικές λειτουργίες όπως η όραση, η ακοή, η ομιλία, η μνήμη, η κίνηση, η ισορροπία, η συμπεριφορά και η ψυχική κατάσταση. 
Τα κυριότερα είναι: 
Έντονος πονοκέφαλος: Ο πονοκέφαλος αυτός είναι ισχυρότερος από ότι συνήθως, επιδεινώνεται προοδευτικά, εκδηλώνεται το πρωί, εντοπίζεται πάντοτε στην ίδια περιοχή και μπορεί να συνοδεύεται από ναυτία, εμετό και απώλεια όρασης. 

Ποια είναι τα συμπτώματα του καρκίνου του εγκεφάλου; 

Τα συμπτώματα του καρκίνου του εγκεφάλου εξαρτώνται από το σημείο του εγκεφάλου στο οποίο βρίσκεται ο όγκος, από το μέγεθός του και από το πόσο γρήγορα αναπτύσσεται. Στα συνήθη συμπτώματα του καρκίνου του εγκεφάλου περιλαμβάνονται τα εξής: 

• σοβαροί πονοκέφαλοι που μπορεί να συνοδεύονται από ναυτία και έμετο ή μπορεί και όχι

• αδυναμία στη μία πλευρά του σώματος (ημιπάρεση)

• επιληπτικές κρίσεις/σπασμοί

• αλλαγές στον τρόπο σκέψης ή στην προσωπικότητα

• διαταραχές στην όραση ή στην ομιλία

• δυσκολία στον έλεγχο των κινήσεων (αταξία)

• ζάλη. 

Τα συμπτώματα αυτά ενδέχεται να οφείλονται σε αρκετές παθήσεις και όχι μόνο στον καρκίνο του εγκεφάλου. Αν προκύψουν κάποια από τα εν λόγω συμπτώματα, έχει σημασία να αποταθείτε σε γιατρό.

Περισσότεροι από το 50% των ασθενών με εγκεφαλικό όγκο, παρουσιάζουν πονοκέφαλους. Χειροτερεύουν με το βήχα και με την αλλαγή της θέσης του ασθενούς. Με την αύξηση του όγκου γίνονται συχνότεροι, διαρκούν περισσότερο και γίνονται ισχυρότεροι. 

Προβλήματα όρασης: Διπλωπία (ο ασθενής βλέπει διπλά), απώλεια της περιφερικής ή άλλου μέρους της όρασης. Δυσκολίες ομιλίας και ακοής. 

Δυσκολίες ισορροπίας: Ο ασθενής δυσκολεύεται να κρατήσει την ισορροπία του και παρουσιάζει προβλήματα στο συντονισμό των κινήσεων του. 

Εμετοί: Ο ασθενής παρουσιάζει το πρωί όταν ξυπνά αναγούλες, εμετούς που δεν εξηγούνται από άλλους λόγους. Κάποτε οι εμετοί αυτοί μπορεί να είναι έντονοι. Απώλεια αίσθησης και κίνησης: Ο ασθενής χάνει προοδευτικά τη δυνατότητα να κινεί ή να αισθάνεται ένα μέλος του σώματός του, χέρι ή πόδι. 

Μπορεί επίσης να έχει μουδιάσματα ή μυρμηγκιάσματα σε ένα μέλος του. Σύγχυση, δυσκολίες συγκέντρωσης. Αλλαγές στη συμπεριφορά. 

Σπασμοί: Οι αλλαγές στην ηλεκτρική δραστηριότητα των νευρώνων του εγκεφάλου που δημιουργεί ό όγκος, είναι αιτία σπασμών, απώλειας της συνείδησης, απώλειας ούρων ή και κοπράνων. Σπασμοί που εμφανίζονται ξαφνικά σε ένα ενήλικα χωρίς προηγούμενο ιστορικό σπασμών ή ατυχήματος με εμπλοκή του εγκεφάλου ή άλλης ασθένειας που προκαλεί σπασμούς, πρέπει να δημιουργεί την υποψία για εγκεφαλικό όγκο. Κάποτε οι σπασμοί μπορεί να είναι το μόνο σημείο ενός εγκεφαλικού όγκου που αυξάνεται με αργό ρυθμό. 

Παρόλο που δεν υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο σύμπτωμα στους εγκεφαλικούς όγκους, η αργή ανάπτυξη νευρολογικών συμπτωμάτων και σημάδια αυξημένης ενδοκρανιακής πίεσης, όσο και η επιληψία σε κάποιον ασθενή με αρνητικό ιατρικό ιστορικό επιληψίας θα πρέπει να δημιουργήσουν την υποψία για εγκεφαλικό όγκο. 

Πώς γίνεται η διάγνωση του καρκίνου του εγκεφάλου; 

Μπορεί να πραγματοποιηθεί μια σειρά εξετάσεων για τη διερεύνηση συμπτωμάτων του καρκίνου του εγκεφάλου και την επιβεβαίωση μιας διάγνωσης. Ορισμένες από τις πιο συνηθισμένες εξετάσεις περιλαμβάνουν τα εξής: 

• φυσική (κλινική) εξέταση

• απεικονιστικές εξετάσεις όπως υπολογιστική τομογραφία (computed tomography (CT)) ή μαγνητική τομογραφία (magnetic resonance imaging (MRI))

• λήψη δείγματος ιστού (βιοψία) από τον εγκέφαλο για εξέταση στο μικροσκόπιο.

Επιλογές θεραπευτικής αγωγής 

Η θεραπευτική αγωγή και η περίθαλψη των καρκινοπαθών συνήθως παρέχονται από ομάδα επαγγελματιών στον τομέα της υγείας που ονομάζεται διεπιστημονική ομάδα. 

Οι κακοήθεις εγκεφαλικοί όγκοι αποτελούν ένα πολύπλοκο και δύσκολο θεραπευτικό πρόβλημα. Παρά την αξιόλογη βελτίωση της αντιμετώπισης και των ποσοστών ίασης για πολλούς άλλους καρκίνους που έχουν επιτευχθεί κατά τα τελευταία 30 χρόνια, για τους καρκίνους του εγκεφάλου δυστυχώς δεν έχει παρατηρηθεί ανάλογη πρόοδος. 

Οι όγκοι του εγκεφάλου ή του νωτιαίου μυελού αντιμετωπίζονται συνήθως με χειρουργική επέμβαση, ακτινοθεραπεία, χημειοθεραπεία ή θεραπεία με στεροειδή. Αυτές οι θεραπείες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ανεξάρτητα ή σε συνδυασμό.

Ο στόχος της θεραπείας είναι να εξαλειφθεί ο όγκος, ή να επιβραδυνθεί η ανάπτυξή του, και / ή να γίνουν ηπιότερα τα συμπτώματα με τη συρρίκνωση του όγκου και της τυχόν διόγκωσης γύρω από αυτόν.

Υπάρχουν επίσης πολλά είδη νέων και πειραματικών θεραπειών (ή βελτιώσεις των υφιστάμενων) που χρησιμοποιούνται συχνά για την θεραπεία ασθενών με όγκους, όπως είναι η γονιδιακή θεραπεία. Μεγάλη έμφαση τα τελευταία χρόνια έχει δοθεί στη γονιδιακή θεραπεία των όγκων γενικότερα και κατά επέκταση και των όγκων του εγκεφάλου. Είναι γνωστό ότι γονιδιακές μεταβολές ευθύνονται και παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην ανάπτυξη ενός όγκου. Στόχος λοιπόν, είναι η καταστολή εκείνων των γονιδίων, δηλαδή των τμημάτων του γενετικού υλικού, που φαίνεται να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ογκογένεση και τα οποία αποκαλούνται ογκογονίδια. Ένα μεγάλο κομμάτι της έρευνας και της επιστήμης ασχολείται με αυτό το εξαιρετικά μεγάλο και δύσβατο κεφάλαιο και όλα υπόσχονται ότι αυτή η θεραπεία ίσως αποτελέσει τη θεραπεία του μέλλοντος στην ογκολογία.

Οι δυσκολίες στην αποτελεσματική αντιμετώπιση των εγκεφαλικών όγκων οφείλονται σε πολλούς παράγοντες. Αρχικά μέσα στον εγκέφαλο αναπτύσσονται πολλών ειδών όγκοι με διαφορετική ιστολογική μορφή. Ο τρόπος και η ταχύτητα ανάπτυξης είναι διαφορετικός για κάθε μορφή. Η μεγάλη ετερομορφία που χαρακτηρίζει τους εγκεφαλικούς όγκους παρατηρείται ακόμη και μέσα σε οντότητες της ίδιας ιστολογικής κατηγορίας. Το γεγονός αυτό αυξάνει την δυσκολία αξιολόγησής τους και σε αρκετές περιπτώσεις τη δυναμική εξέλιξής τους. 

Πρωτοποριακή συνδυαστική θεραπεία για τον καρκίνο του εγκεφάλου Σημαντική αύξηση του προσδόκιμου ζωής σε ασθενείς με καρκίνο εγκεφάλου (γλοίωμα βαθμού IV) δίνει πρωτοποριακή συνδυαστική θεραπεία!

Αυτό ανακοινώθηκε στο ετήσιο συνέδριο της Αμερικανικής Νευροχειρουργικής Εταιρείας, το οποίο πραγματοποιήθηκε τον Μάιο στο Λος Αντζελες. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα επιστημονικών μελετών που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο η συνδυαστική θεραπεία για το Γλοιοβλάστωμα (γλοίωμα βαθμού IV) σχεδόν διπλασιάζει το προσδόκιμο ζωής.

Πρόγνωση-Έκβαση
Η πρόγνωση και κατά συνέπεια η έκβαση των ασθενών είναι άμεσα συνυφασμένη με το αποτέλεσμα της βιοψίας. Κατά συνέπεια, καλοήθεις όγκοι μετά από ολική χειρουργική εξαίρεση-καθαρισμό, θεωρούνται πλήρως ιάσιμοι.
Οι πιο συχνοί κακοήθεις όγκοι είναι όπως ήδη έχει προαναφερθεί τα γλοιώματα. Τα γλοιώματα λοιπόν, αδρά διακρίνονται σε χαμηλής και υψηλής κακοήθειας. Τα χαμηλής κακοήθειας, παρουσιάζουν μέσο όρο επιβίωσης περίπου 7-10 χρόνια, ενώ τα υψηλής κακοήθειας μέχρι 2 χρόνια, μετά από πλήρη θεραπεία.
Όσον αφορά στους μεταστατικούς όγκους η πρόγνωση εξαρτάται από την πρωτοπαθή νόσο και την πιθανή διασπορά της νόσου και σε άλλα όργανα ή συστήματα πλην του εγκεφάλου. Σε ένα γενικό πλάνο, ασθενής με μετάσταση στον εγκέφαλο, η οποία προκαλεί νευρολογική σημειολογία, παρουσιάζει μέση επιβίωση περίπου ένα μήνα, αν δεν αντιμετωπιστεί, ενώ η μέση επιβίωση μετά από χειρουργική αφαίρεση μονήρους εγκεφαλικής μετάστασης ανέρχεται περίπου στα 2 χρόνια.

Βιβλιογραφικές παραπομπές 

Australian Cancer Network Adult Brain Tumour Guidelines Working Party. Clinical practice guidelines for the management of adult gliomas: astrocytomas and oligodendrogliomas. Cancer Council Australia, Australian Cancer Network and Clinical Oncological Society of Australia Inc

Διαβάστε επίσης

• Καρκίνος του λάρυγγα (larynx cancer). Ποια τα συμπτώματα, ποιοι κινδυνεύουν και πώς προλαμβάνεται;
• Καρκίνος του παγκρέατος, Ποια τα συμπτώματα και ποιοι κινδυνεύουν;
• Ο καρκίνος του πνεύμονα συχνά δεν παρουσιάζει συμπτώματα παρά μόνο αφού φτάσει σε προχωρημένο στάδιο. Η έγκαιρη διάγνωση σώζει ζωές
• Πότε διογκώνονται (πρήζονται) οι λεμφαδένες; Πόσο επικίνδυνο είναι; Ποιες εξετάσεις βοηθούν στην διάγνωση;
• Συμπτώματα που μπορεί να σημαίνουν καρκίνο και δεν πρέπει να τα αγνοείτε

Πρώτη δημοσίευση: Ιούλιος 2015 — MEDLABNEWS.GR | Συγγραφέας: Κωνσταντίνος Λούβρος, M.D.

Τελευταία ουσιαστική ενημέρωση: 8 Ιουνίου 2026

Σκλήρυνση κατά πλάκας στα 24: της έλεγαν ότι τα συμπτώματα ήταν στρες, αλλά η MRI έδειξε ΣΚΠ

επιμέλεια medlabnews.gr iatrikanea

Μια νέα γυναίκα διαγνώστηκε με σκλήρυνση κατά πλάκας στα 24 της, αφού για μήνες τα συμπτώματά της αποδίδονταν σε άγχος και στρες. Η περίπτωσή της δείχνει ένα συχνό πρόβλημα: η πολλαπλή σκλήρυνση μπορεί να εκδηλωθεί με μη ειδικά ή «αόρατα» συμπτώματα, ενώ ο ασθενής μπορεί να φαίνεται καλά στις απλές εξετάσεις. Όταν όμως υπάρχουν επίμονα ή επαναλαμβανόμενα νευρολογικά συμπτώματα, όπως προβλήματα όρασης, αδυναμία, μούδιασμα, διαταραχές ισορροπίας, γνωστικές δυσκολίες ή επιληπτικές κρίσεις, χρειάζεται νευρολογική αξιολόγηση και, όταν ενδείκνυται, μαγνητική τομογραφία. 

«Διαγνώστηκα με σκλήρυνση κατά πλάκας σε ηλικία μόλις 24 ετών, αφού μου είπαν ότι ήμουν απλώς αγχωμένη», είπε η Αντζελίνα Κουμπέρο, μια κοπέλα από το Νιου Τζέρσεϊ.

Η Αντζελίνα είναι σήμερα 27 ετών και διαγνώστηκε με τη νόσο πριν από τρία χρόνια σε ηλικία 24 ετών, αλλά ο δρόμος ήταν μακρύς. Όπως πολλοί πάσχοντες από σκλήρυνση κατά πλάκας, χρειάστηκαν μήνες αβεβαιότητας, ταξίδια στα επείγοντα περιστατικά και επισκέψεις από γιατρό σε γιατρό προτού γίνει η διάγνωση.

Τα συμπτώματα που ταλαιπωρούσαν είχαν θεωρηθεί απλώς ως ψυχοσωματικές εκδηλώσεις του στρες. Τώρα, θέλει και άλλοι που μπορεί να τα βιώνουν να εξεταστούν για σκλήρυνση κατά πλάκας.

Τι είναι η σκλήρυνση κατά πλάκας

Η αυτοάνοση αυτή ασθένεια έχει ως αποτέλεσμα το ανοσοποιητικό σύστημα να επιτίθεται λανθασμένα στην προστατευτική επίστρωση του εγκεφάλου και της σπονδυλικής στήλης, θέτοντας εκτός λειτουργίας σιγά-σιγά τα συστήματα επικοινωνίας του σώματος, αναφέρει η Daily Mail. Είναι μια χρόνια φλεγμονώδης νευρολογική νόσος, που προσβάλει τον εγκέφαλο και το νωτιαίο μυελό. Πρόκειται για ένα αυτοάνοσο νόσημα, όπου το ανοσοποιητικό σύστημα δεν αναγνωρίζει το προστατευτικό περίβλημα των νεύρων - τη μυελίνη - ως δικό του ιστό και την καταστρέφει.

Με την πάροδο του χρόνου, το νευρικό σύστημα αρχίζει να καταρρέει. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το άτομο να χάνει σιγά-σιγά την κινητική λειτουργία σε όλο του το σώμα. Πολλοί ασθενείς θα παραλύσουν μερικώς ή πλήρως μετά από μάχη με την ασθένεια κατά τη διάρκεια πολλών ετών.

Άλλα συμπτώματα περιλαμβάνουν επιληπτικές κρίσεις, προβλήματα όρασης, συμπεριλαμβανομένης της τύφλωσης, προβλήματα ψυχικής υγείας και γνωστική παρακμή.

Αν και μπορεί να φαίνεται νεαρή ηλικία, τα συμπτώματα θα αρχίσουν συνήθως μεταξύ της δεκαετίας των 20 και των 40 ετών ενός ατόμου. Μπορεί να χρειαστεί χρόνος μέχρι να το διαγνώσουν οι γιατροί.

«Έπρεπε να κάνω τη δική μου έρευνα και ήταν τρομακτικό»

«Πήγαινα σε γιατρούς, πήγαινα στα επείγοντα, πήγαινα στον οικογενειακό μου γιατρό, πήγαινα σε έναν ειδικό, σε έναν άλλο ειδικό, και δεν έπαιρνα πραγματικά καμία απάντηση», δήλωσε η κοπέλα στην εκπομπή Good Morning America.

«Έλεγαν, "Φαίνεσαι μια χαρά. Δεν φαίνεσαι άρρωστη. Όλες οι εξετάσεις σου μου φάνηκαν φυσιολογικές" … Ο μόνος λόγος που έβλεπαν ήταν το άγχος».

Τελικά, μια μαγνητική τομογραφία στην οποία υποβλήθηκε το 2020 απέδειξε ότι έπασχε από σκλήρυνση κατά πλάκας. Είπε ότι δεν είχε ακούσει ποτέ για την ασθένεια πριν μάθει ότι πάσχει από αυτήν.

«Έπρεπε να κάνω τη δική μου έρευνα για να καταλάβω τι είναι η σκλήρυνση κατά πλάκας και αυτό ήταν τρομακτικό», είπε η-27 ετών πλέον- Αντζελίνα.

Αν και τα συμπτώματα της Αντζελίνα είχαν αρχικά αποκλειστεί από τους γιατρούς ως συμπτώματα της ασθένειας, το καθένα μπορεί να χρησιμεύσει ως πρώιμο σημάδι ότι ένα άτομο θα υποφέρει σύντομα από την καταστροφική πάθηση.

Όμως, καθένα από αυτά τα συμπτώματα προκαλείται επίσης από πλήθος άλλων παραγόντων και οι γιατροί θα προειδοποιούσαν να μην υποθέτουμε τα χειρότερα για κοινές παθήσεις, επισημαίνει το δημοσίευμα.

Angelina Cubero was diagnosed with multiple sclerosis at 24 and said it was hard to find information about how it affects people of Hispanic descent. Now, she's working to change that.https://t.co/SY6L63lftA pic.twitter.com/RNI6oF8Po3

— Good Morning America (@GMA) March 29, 2024

Διαβάστε επίσης:

• Ποια τα συμπτώματα και οι αιτίες της πολλαπλής σκλήρυνσης (σκλήρυνση κατά πλάκας). Τα νέα θεραπευτικά όπλα. Στην αιχμή της θεραπευτικής αντιμετώπισης βρίσκεται μια ελληνική φαρμακευτική εταιρεία
• Σκλήρυνση κατά πλάκας. Σημάδια που υποδηλώνουν υποτροπή. Πώς αντιμετωπίζονται;
• Παγκόσμια Ημέρα Σπάνιων Παθήσεων. Ποιες είναι οι σπάνιες παθήσεις; (video)
• Αφιέρωμα στην Πολλαπλή Σκλήρυνση ή Σκλήρυνση Κατά Πλάκας (ΣΚΠ) ή η ασθένεια με τα 1000 πρόσωπα
• Πολλαπλή Σκλήρυνση και εγκυμοσύνη, 5+1 μύθοι
• Πολλαπλή Σκλήρυνση ή Σκλήρυνση κατά Πλάκας. 25 Μαΐου Παγκόσμια Ημέρα Πολλαπλής Σκλήρυνσης

 

Πρώτη δημοσίευση: Απρίλιος 2023 — MEDLABNEWS.GR | Επιμέλεια: medlabnews.gr iatrikanea

Τελευταία ουσιαστική ενημέρωση: 22 Μαΐου 2026

Σκλήρυνση κατά πλάκας: η ασθένεια με τα 1000 πρόσωπα – συμπτώματα, μύθοι και Παγκόσμια Ημέρα

του Αλέξανδρου Γιατζίδη, Μ.D,  medlabnews.gr iatrikanea

Η σκλήρυνση κατά πλάκας ή πολλαπλή σκλήρυνση είναι χρόνια νόσος του κεντρικού νευρικού συστήματος, στην οποία το ανοσοποιητικό σύστημα προσβάλλει τη μυελίνη, δηλαδή το προστατευτικό περίβλημα των νευρικών ινών. Γι’ αυτό μπορεί να προκαλέσει πολύ διαφορετικά συμπτώματα από ασθενή σε ασθενή, όπως κόπωση, προβλήματα στη βάδιση, θολή όραση, μούδιασμα, διαταραχές ισορροπίας, πόνο, γνωστικές δυσκολίες ή ψυχολογική επιβάρυνση. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Πολλαπλής Σκλήρυνσης, το άρθρο εξηγεί γιατί η νόσος αποκαλείται «ασθένεια με τα 1000 πρόσωπα», ποιοι μύθοι πρέπει να καταρριφθούν και γιατί η έγκαιρη διάγνωση, η θεραπευτική παρακολούθηση και η ψυχολογική υποστήριξη έχουν μεγάλη σημασία 

Η τελευταία Τετάρτη του Μαΐου θεσπίστηκε από την Διεθνή Ομοσπονδία "Multiple Sclerosis International Federation (MSIF)", ως Παγκόσμια Ημέρα για τη νόσο της Σκλήρυνσης κατά Πλάκας (ΣΚΠ) ή πολλαπλή σκλήρυνση και εορτάζεται με συντονισμένες εκδηλώσεις σε όλο τον κόσμο από το 2009.

Έως και 2,5 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως πάσχουν από ΣΚΠ, μια νευροεκφυλιστική πάθηση που συχνά πρωτοεμφανίζεται σε ηλικία 20 έως 40 ετών, όταν οι ασθενείς βρίσκονται στην πλέον παραγωγική τους ηλικία. Οι γυναίκες έχουν διπλάσια πιθανότητα να εκδηλώσουν ΣΚΠ σε σχέση με τους άνδρες, ενώ στην παγκόσμια βιβλιογραφία έχουν καταγραφεί και περιστατικά σε παιδιά 9 ετών, καθώς και σε ηλικιωμένους 70 χρόνων. 

Στην Ελλάδα υπολογίζεται ότι πάσχουν περίπου 10.000-12.000 ασθενείς, κυρίως άτομα παραγωγικής ηλικίας από 20 χρόνων και πάνω. Με την πάροδο του χρόνου παρατηρείται απώλεια της εγκεφαλικής μάζας σε όλους τους ανθρώπους, όμως στους ασθενείς με Πολλαπλή Σκλήρυνση η διαδικασία αυτή επιταχύνεται, επηρεάζοντας τις πνευματικές δυνάμεις των ασθενών.

Η συμπτωματολογία της είναι τόσο ποικιλόμορφη που θα μπορούσαμε να την παρουσιάσουμε ως την «ασθένεια με τα 1000 πρόσωπα»
Η ΣΚΠ (ή πολλαπλή σκλήρυνση) προκαλείται όταν το ανοσοποιητικό σύστημα εκλαμβάνει λανθασμένα ένα μέρος του εγκεφάλου ως εχθρικό εισβολέα με αποτέλεσμα να του επιτίθεται. Καταστρέφει έτσι τα μονωτικά καλύμματα των νευρικών κυττάρων στον εγκέφαλο μην επιτρέποντας τη σωστή μετάδοση ηλεκτρικών σημάτων μέσω του νευρικού συστήματος. Αποτέλεσμα αυτού είναι προβλήματα στη βάδιση, κόπωση, θολή όραση. Για την ώρα δεν υπάρχει πλήρης θεραπεία για την ασθένεια, αν και υφίστανται αγωγές για την υποτροπιάζουσα-διαλείπουσα σκλήρυνση κατά πλάκας.

Σε μια προσπάθεια να κατανοήσουμε καλύτερα τις αλήθειες γύρω από τη σκλήρυνση κατά πλάκας, παραθέτουμε σημαντικές διευκρινήσεις γύρω από τις επικρατούσες αντιλήψεις και τους φόβους που την περιβάλλουν ως ασθένεια.

• Η ΣκΠ είναι μία προϊούσα νόσος του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος η οποία δεν έχει ακόμη οριστική θεραπεία.

• Υπολογίζεται ότι 2,500,000 άνθρωποι παγκοσμίως, νοσούν από ΣκΠ.

• Νοσούν περισσότερες γυναίκες από τους άνδρες, με αναλογία 2/3.

• Η ΣκΠ είναι από τις πιο συχνές ασθένειες που προσβάλλουν τα νεαρά άτομα.

• Υπάρχουν 4 τύποι ΣκΠ: καλοήθης, εξάρσεων-υφέσεων, δευτερογενώς προϊούσα, πρωτογενώς προϊούσα.

• Σκλήρυνση σημαίνει ουλές: αυτές είναι πλάκες ή ελλείμματα στον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό.

• Στην ΣκΠ, καταστρέφεται η προστατευτική μυελίνη που καλύπτει τις νευρικές ίνες του ΚΝΣ.

• Η φλεγμονή και η απώλεια της μυελίνης, προκαλούν τις διαταραχές στην μετάδοση των ερεθισμάτων και επηρεάζουν πολλές λειτουργίες του σώματος.

• Ενώ η ακριβής αιτία για την ΣκΠ δεν είναι γνωστή, πολλά είναι γνωστά για την επίδραση της λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος, τα οποία μπορεί να είναι και η αιτιολογία της ασθένειας.

• Η ΣκΠ δεν είναι άμεσα κληρονομική, ωστόσο η γενετική ευπάθεια παίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξή της.

• Η ΣκΠ δεν είναι μεταδοτική

• Ο χρόνος διάγνωσής της, γενικά κυμαίνεται από 20 μέχρι 40 ετών, ωστόσο η έναρξή της μπορεί να είναι νωρίτερα ή και αργότερα.

• Η ΣκΠ σπάνια διαγιγνώσκεται κάτω των 12 και άνω των 55 ετών.

• Για πολλούς ασθενείς με ΣκΠ, η διάρκεια ζωής δεν επηρεάζεται σημαντικά.

• Υπάρχει ένα ευρύ φάσμα συμπτωμάτων. Το πιο κοινό είναι η κόπωση.

• Τα περιστατικά ΣκΠ, είναι περισσότερο αυξημένα σε χώρες που βρίσκονται μακριά από τον Ισημερινό.

• Δεν υπάρχει κάποιο φάρμακο που να θεραπεύει την ΣκΠ, αλλά είναι διαθέσιμες θεραπείες που μπορούν να τροποποιήσουν την εξέλιξη της νόσου.

• Πολλά από τα συμπτώματα της ΣκΠ μπορούν επιτυχώς να ελεγχθούν και να θεραπευτούν.

• Η ζωή των πασχόντων δεν είναι εξαρτημένη από το αμαξίδιο.

• Μόνο το 20% των πασχόντων χρησιμοποιεί αναπηρικό αμαξίδιο ή περιορίζεται στο κρεβάτι του επειδή δεν είναι σε θέση να περπατήσει. Το ποσοστό αυτό έχει μειωθεί σημαντικά από τον καιρό που άρχισε η χρήση των ιντερφερονών και των νεότερων φαρμάκων.

Δεν υπάρχει σίγουρη θεραπεία για την πολλαπλή σκλήρυνση καθώς δεν  υπάρχει μέχρι στιγμής ούτε πλήρης ίαση της ασθένειας. Οι πρόσφατες εξελίξεις στη θεραπεία της σκλήρυνσης κατά πλάκας έχουν φέρει πια πολλές θεραπευτικές επιλογές για την αντιμετώπιση τόσο της ίδιας της νόσου όσο και των πιο σημαντικών συμπτωμάτων της. Η θεραπεία στοχεύει στην επιστροφή της λειτουργίας του σώματος ύστερα από ένα επεισόδιο, αποφυγή νέων επεισοδίων και αποφυγή της αναπηρίας. Yπάρχουν αρκετές διαθέσιμες θεραπείες που επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου και μειώνουν τις υποτροπές. Νέες επιστημονικές έρευνες φαίνεται ότι έχουν συμβάλλει σημαντικά στην αντιμετώπιση της ΠΣ, διευρύνοντας τις θεραπευτικές επιλογές, πάρα ταύτα κάποιες ανάγκες ως προς τη θεραπευτική αντιμετώπιση παραμένουν ανεκπλήρωτες για τον ασθενή με ΠΣ.

ΠΟΛΕΜΟΣ ΜΕ ΤΗ ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑ



Είναι αναμενόμενο και σύνηθες κάποιος να φοβηθεί, να χάσει τον έλεγχο και να «πέσει» όταν γίνει η διάγνωση ή όταν τα συμπτώματα χειροτερέψουν. Πέρα από αυτό, τα μισά άτομα με σκλήρυνση κατά πλάκας θα βιώσουν κάποια στιγμή αυτό που οι γιατροί αποκαλούν κλινική κατάθλιψη. Η κατάθλιψη μπορεί να είναι άμεσο αποτέλεσμα των πλακών στον εγκέφαλο ή παρενέργεια των φαρμάκων.

 Όποια κι αν είναι η αιτία εμφάνισής της, η κατάθλιψη αντιμετωπίζεται με επιτυχία με φαρμακευτική αγωγή και ψυχολογική υποστήριξη. Αν κάποιος αισθανθεί απελπισία, λύπη ή δεν βρίσκει καμία χαρά στις δραστηριότητες της καθημερινής ζωής και τα συναισθήματα αυτά κρατάνε μερικές εβδομάδες, αυτό ίσως είναι ένδειξη μελαγχολίας. Στα συμπτώματα περιλαμβάνονται η απώλεια ύπνου, η απώλεια βάρους, το αίσθημα ανικανότητας και απαξίας, ενοχές, δυσκολία συγκέντρωσης, βίαιες συμπεριφορές και σκέψεις αυτοκτονίας. Αν βιώνετε τέτοιες καταστάσεις, θα πρέπει να επισκεφθείτε έναν ειδικό για να σας βοηθήσει. Να θυμάστε ότι το να ζητήσετε βοήθεια είναι ένδειξη δύναμης και δέσμευσης με τη ζωή και όχι αδυναμία.

Οικονομική κρίση και Σκλήρυνση κατά Πλάκας.

Η επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης, η ανεργία και το άγχος που προκαλούν, αποτελούν εκλυτικό αλλά όχι και αιτιολογικό παράγοντα της Σκλήρυνσης κατά Πλάκας και των αυτοάνοσων νοσημάτων.

Το άγχος και η οικονομική κατάσταση επιδεινώνει τη νοσηρότητα. Οι υποτροπές της Σκλήρυνσης κατά Πλάκας σχετίζονται πολύ συχνά με έντονο άγχος. Σε κάποιους ανθρώπους το stress επηρεάζει το ανοσοποιητικό σύστημα και δυνητικά αυξάνει τον κίνδυνο υποτροπής.  Άρα το άγχος είναι πάρα πολύ πιθανόν να παίξει ένα ρόλο κυρίως στην έξαρση της νόσου.

Διαβάστε επίσης:

• Ποια τα συμπτώματα και οι αιτίες της πολλαπλής σκλήρυνσης (σκλήρυνση κατά πλάκας). Τα νέα θεραπευτικά όπλα. Στην αιχμή της θεραπευτικής αντιμετώπισης βρίσκεται μια ελληνική φαρμακευτική εταιρεία
• Σκλήρυνση κατά πλάκας. Σημάδια που υποδηλώνουν υποτροπή. Πώς αντιμετωπίζονται;
• Παγκόσμια Ημέρα Σπάνιων Παθήσεων. Ποιες είναι οι σπάνιες παθήσεις; (video)
• Αφιέρωμα στην Πολλαπλή Σκλήρυνση ή Σκλήρυνση Κατά Πλάκας (ΣΚΠ) ή η ασθένεια με τα 1000 πρόσωπα
• Πολλαπλή Σκλήρυνση και εγκυμοσύνη, 5+1 μύθοι
• Πολλαπλή Σκλήρυνση ή Σκλήρυνση κατά Πλάκας. 25 Μαΐου Παγκόσμια Ημέρα Πολλαπλής Σκλήρυνσης

Αλέξανδρου Γιατζίδη
Dr.
PhD
https://scholar.google.gr/citations?hl=el&user=x0_XklQAAAAJ

Πρώτη δημοσίευση: Μάιος 2012 — MEDLABNEWS.GR | Συγγραφέας: Αλέξανδρος Γιατζίδης, M.D.

Τελευταία ουσιαστική ενημέρωση: 22 Μαΐου 2026