Μελάνωμα νυχιού: σκούρες γραμμές, αιμάτωμα και σημάδια που δεν πρέπει να αγνοήσετε

του Αλέξανδρου Γιατζίδη, M.D., medlabnews.gr iatrikanea

Μια μαύρη γραμμή ή σκούρα κηλίδα στο νύχι μπορεί συχνά να οφείλεται σε τραυματισμό και υπονύχιο αιμάτωμα. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου η αλλοίωση δεν πρέπει να αγνοείται, γιατί μπορεί να σχετίζεται με μελανωνυχία ή υπονύχιο μελάνωμα. Το άρθρο εξηγεί ποια σημάδια χρειάζονται έλεγχο από δερματολόγο και γιατί η καθυστέρηση στη διάγνωση μπορεί να αλλάξει την πρόγνωση. 

 Οι ανεξήγητες αλλαγές στα νύχια μπορεί να είναι σημάδια διαφόρων τύπων καρκίνου. 
Τα νύχια, είναι κεράτινες πλάκες οι οποίες καλύπτουν το μεγαλύτερο τμήμα της ραχιαίας επιφάνειας της τελευταίας φάλαγγας των δακτύλων χεριών και ποδιών. Κάθε νύχι έχει τετράπλευρο περίπου σχήμα, με δύο επιφάνειες, την έξω και την έσω, καθώς και τέσσερα χείλη. 

Το νύχι αποτελείται από πέντε τμήματα:

* Ονυχαία πλάκα. Είναι το τμήμα που βλέπουμε.
* Μήτρα. Είναι η ρίζα του νυχιού. Το ορατό τμήμα της λέγεται μηνίσκος και είναι η λευκή περιοχή που βλέπουμε προς την άρθρωση του δακτύλου.
* Κοίτη. Είναι το «κρέας» κάτω από τα νύχια.
* Υπονύχιο. Είναι ολόκληρη η φάλαγγα του δακτύλου, πάνω στην οποία «κάθεται» το νύχι.
* Ονυχαίες πτυχές (κεντρική και πλευρικές). Είναι οι «θήκες» του δέρματος μέσα στις οποίες μπαίνει το νύχι για να σταθεροποιηθεί στη θέση του και πάνω στις οποίες αναπτύσσονται οι παρωνυχίδες.

Σκούρες γραμμές κάτω από τα νύχια, μαύρες κηλίδες...

• Συνήθως οφείλονται σε τραυματισμό

Η πιο συνηθισμένη αιτιολογία είναι ένας τραυματισμός στο νύχι, που δημιουργεί εσωτερικό αιμάτωμα. Ακόμα και ένας ελαφρύς τραυματισμός είναι αρκετός για να δημιουργηθούν μαύρες κηλίδες. Αυτό είναι το υπονύχιο αιμάτωμα το οποίο μπορεί να είναι πολύ επώδυνο, καθώς δεν υπάρχει χώρος για να εκτονωθεί λόγω της πίεσης της μήτρας του νυχιού. Δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας, ούτε ανάγκη χειρουργικής παρέμβασης. Καθώς θα μεγαλώνει το καινούριο νύχι θα σπρώχνει το αίμα προς την άκρη του νυχιού μέχρι να καθαρίσει εντελώς η περιοχή. Πρόβλημα θα ήταν αν υπήρχαν σημεία φλεγμονής

αιμάτωμα

αιμάτωμα

• Μπορεί να είναι κάτι σοβαρότερο. Αν δεν θυμάστε να χτυπήσατε κάπου, ώστε να δικαιολογούνται οι μαύρες κηλίδες, πρέπει να απευθυνθείτε στο δερματολόγο σας, αφού υπάρχει η πιθανότητα να πρόκειται ακόμα και για κακόηθες μελάνωμα. Το μελάνωμα είναι η τρίτη συχνότερη μορφή καρκίνου του δέρματος. Είναι η χειρότερη όμως διότι η φυσική πορεία της νόσου καταλήγει συχνά στη μετάσταση και το θάνατο του αρρώστου. Το μελάνωμα, αντίθετα με τις άλλες μορφές καρκίνου του δέρματος που προσβάλλουν συνήθως άτομα μεγάλης ηλικίας, εμφανίζεται επίσης συχνά και στο δέρμα νέων ανθρώπων.

Το μελάνωμα αποτελεί μια μορφή καρκίνου που παρατηρείται συνήθως στο δέρμα και λιγότερο συχνά σε βλεννογόνους [στόματος, μύτης, ματιού, γεννητικής περιοχής ή σπλάγχνων κοιλιάς θώρακα και πυέλου]. 

Η εμφάνισή του στις άκρες των δακτύλων και ειδικότερα στην περιοχή των νυχιών, περιγράφεται συχνότερα σε άτομα της κίτρινης ή της μαύρης φυλής, ενώ είναι σπάνια σε ανθρώπους της καυκασίας φυλής όπου ανήκουν και οι Έλληνες [1-2% του συνόλου των μελανωμάτων τους].

Το μεγάλο δάκτυλο του ποδιού, ο αντίχειρας και το μικρό δάκτυλο, αποτελούν τις συχνότερες θέσεις ανάπτυξής του.

Ποια είναι τα αίτια της δημιουργίας μελανώματος στην περιοχή του νυχιού;

Τα μελανοκύτταρα της περιοχής της μήτρας του νυχιού παράγουν τη μελανίνη, μια μαύρη χρωστική που απορροφά την υπεριώδη ακτινοβολία του ήλιου. Σε ορισμένες συνθήκες τα μελανοκύτταρα αυτά, μπορεί να αρχίσουν να παράγουν μελανίνη σε αυξημένες ποσότητες είτε στα πλαίσια ενεργοποίησής τους από διάφορους τοπικούς ή συστηματικούς παράγοντες, είτε στα πλαίσια αύξησης του αριθμού τους, διαδικασία που ονομάζεται υπερπλασία. Η διάγνωση του μελανώματος, συνδυάζεται οπωσδήποτε με υπερπλασία των μελανοκυττάρων στην περιοχή του νυχιού. Η υπερπλασία τύπου σπίλου (ελιάς), η οποία είναι καλοήθης, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις και υπό συνθήκες όχι απόλυτα γνωστές, να εξελιχθεί κάποια στιγμή σε μελάνωμα. Αντίθετα,  η ενεργοποίηση μόνο των μελανοκυττάρων,  δεν δημιουργεί μελάνωμα. Μπορεί όμως ορισμένα από τα αίτια που την προκαλούν [τραυματισμοί, φλεγμονή] ιδιαίτερα όταν χρονίζουν, να οδηγήσουν σε δημιουργία άτυπων μελανοκυττάρων,  με δυνατότητα υπερπλασίας και εξέλιξης σε μελάνωμα. Η ονυχαία πλάκα επιτρέπει τη διαπερατότητα της UVA, αλλά φαίνεται να προστατεύεται από την UVB. Ο ρόλος της υπεριώδους ακτινοβολίας στην παθογένεση του μελανώματος του νυχιού, είναι προς το παρόν, άγνωστος.

Η συσχέτιση του μελανώματος με τραυματισμό, είναι ένα σημείο αλληλοσυγκρουόμενων απόψεων. Υπάρχουν αναφορές οι οποίες συσχετίζουν την εμφάνισή του με τραυματισμό και άλλες οι οποίες θεωρούν το γεγονός συμπτωματικό. Φαίνεται ότι επικρατεί η άποψη πως ο ασθενής αντιλαμβάνεται την ύπαρξη της βλάβης στο νύχι του, έπειτα από κάποιο τυχαίο τραυματισμό της περιοχής, οπότε και αναζητά ιατρική βοήθεια ή ότι το Κ.Μ, το οποίο μέχρι εκείνη την στιγμή δεν το παρατηρούσε ο ασθενής, έπειτα από κάποιο τραυματισμό, αιμορραγεί και επομένως προσελκύει την προσοχή του ασθενούς.

Το μελάνωμα στην περιοχή του νυχιού, μπορεί να παρουσιαστεί στο σημείο που ξεκινά η ανάπτυξή του [μήτρα του όνυχα] ή στο σημείο του δακτύλου που καλύπτει ο όνυχας, μεγαλώνοντας [κοίτη του όνυχα]. Η εικόνα του μελανώματος διαφέρει ανάλογα με τη θέση ανάπτυξής του.

Το μελάνωμα της μήτρας του νυχιού, εμφανίζεται κατά κανόνα με τη μορφή μελανωνυχίας, μιας καφέ-μαύρης γραμμής ή ταινίας που παρουσιάζεται απότομα, ξεκινώντας από τη μήτρα και επεκτείνεται προοδευτικά κατά μήκος του όνυχα προς την άκρη του.  Παρουσιάζει προοδευτική αύξηση του πλάτους της και αλλαγή του χρώματός της προς το πιο σκούρο και τελικά επεκτείνεται και στο δέρμα δίπλα στη βάση του όνυχα με τη μορφή ακανόνιστης επίπεδης περιοχής καφέ χρώματος [σημείο του Ηutchinson].

Μελάνωμα

Η μελανωνυχία σπανιότερα, είναι δυνατόν να καταλαμβάνει όλο τον όνυχα ή να παρουσιασθεί με τη μορφή γραμμής κάθετα προσανατολισμένης προς τον επιμήκη άξονα του [κάθετη μελανωνυχία].

Ο όνυχας στην περιοχή της μελανωνυχίας, μπορεί να έχει κανονική επιφάνεια, να παρουσιάζει σχισμές ή και θέσεις καταστροφής του.

Το μελάνωμα της κοίτης του νυχιου καλείται και επωνύχιο μελάνωμα. Παρουσιάζεται με τη μορφή ογκιδίου κάτω από την επιφάνεια του όνυχα. Μπορεί να είναι σκούρο μαύρο [25%] ή συνηθέστερα και στο ένα τρίτο περίπου των περιπτώσεων, δεν έχει ιδιαίτερο χρώμα, γεγονός που καθιστά τη διάγνωσή του ιδιαίτερα δύσκολη. Σιγά-σιγά, μεγαλώνοντας, προκαλεί πληγή και αιμορραγία στην κοίτη του νυχιού ή και πλήρη καταστροφή του. Σε περιπτώσεις επέκτασής του και στο δέρμα γύρω από το νύχι θα εμφανισθεί το κλινικό σημείο του Hutchinson. Tο σημείο αυτό ορίζεται ως η διήθηση των γύρω από το νύχι ιστών, από τη χρωστική. Σημειώνεται βέβαια, ότι το σημείο του Hutchinson δεν είναι παθογνωμονικό για τo Κ.Μ., αλλά αποτελεί ένδειξη προς την κατεύθυνση του νοσήματος, ενώ η απουσία του δεν υποδηλώνει καλοήθεια.

Α. Μελανωνυχία Β. αιμάτωμα

Ποιες αλλαγές στην περιοχή των νυχιών θα πρέπει να μας ανησυχήσουν για να επισκεφθούμε το γιατρό;

Η παρουσία μελανωνυχίας σε νύχι ενός μόνον δακτύλου, με μία ή περισσότερες γραμμές / λωρίδες ποικίλου πάχους, ανομοιογενούς καφέ ή καφέ-μαύρου χρώματος, με προοδευτικά εμφανιζόμενο τριγωνικό σχήμα [με πλατύτερη βάση προς τη μήτρα και λεπτότερη κορυφή προς το ελεύθερο χείλος του όνυχα] και με ταχεία αύξηση του πάχους των γραμμών / λωρίδων  το τελευταίο τρίμηνο, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από αλλαγή της υφής του όνυχα ή από επέκταση της βλάβης στο γύρω του νυχιού δέρμα [σημείο του Hutchinson] αποτελούν τα κριτήρια της ύποπτης για μελάνωμα μελανωνυχίας.

Μελανωνυχία

Κάθε ογκίδιο κάτω από το νύχι που παραμένει επί μακρό χρονικό διάστημα ή αυξάνεται γρήγορα [μέσα σε 3-4 μήνες] ‘σηκώνοντας’ ή καταστρέφοντας προοδευτικά το νύχι, κάθε υπονύχια σκούρου χρώματος αλλοίωση που μοιάζει με αιμάτωμα χωρίς όμως συνοδό προηγούμενο ιστορικό χτυπήματος στην περιοχή και κάθε μελαγχρωστική αλλοίωση που επεκτείνεται στο δέρμα γύρω από τον όνυχα [σημείο του Hutchinson] αποτελούν σημεία ύποπτα υπονυχίου μελανώματος.

To πιό πρώιμο και συχνό σύμπτωμα του K.M. του νυχιού, είναι η γραμμοειδής μελανονυχία (Γ.Μ.),  η οποία χαρακτηρίζεται από μία επιμήκη μελαγχρωματική ταινία, οφειλομένη σε αυξημένη εναπόθεση μελανίνης στην ονυχαία πλάκα.
Η διαφορική διάγνωση μεταξύ καλοήθους Γ.Μ.  και Κ.Μ., βασίζεται σε ορισμένα χαρακτηριστικά. Έτσι, K.M. θα υποψιαστούμε, όταν:

1. Πρόκειται για ασθενή ηλικίας άνω των 60 ετών, ο οποίος εμφανίζει ξαφνικά Γ.Μ. 

2. Η Γ.Μ. ξαφνικά αλλάζει χρώμα (ίσως να πρόκειται για την πλέον βέβαιη ένδειξη). 

3. Η Γ.Μ. έχει ανώμαλα όρια. 

4. Εμφανίζεται σε άτομο με προηγούμενο ιστορικό K.M. 

5.Συνοδεύεται από καταστροφή της ονυχαίας πλάκας. 

6. Έχει πλάτος πάνω από 6mm. 

7. Τα όριά της, δεν φθάνουν μέχρι το ελεύθερο άκρο της ονυχαίας πλάκας.

ΨΗΦΙΑΚΗ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΜΕ ΕΛΕΓΧΟ 

ΤΩΝ ΣΠΙΛΩΝ (ΕΛΙΩΝ) ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ

ΣΤΟ ΜΕDLAB IATΡΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ

Διάγνωση

Η διάγνωσή του μελανώματος της περιοχής του νυχιού είναι συχνά πολύ δύσκολη ακόμα και από έμπειρο εξειδικευμένο ιατρό και ανεξάρτητα της χρήσης ειδικής συσκευής [ψηφιακού δερματοσκοπίου].

Χρήσιμος για τη διαφορική διάγνωση είναι ο κανόνας ABCDEF.

Το Α αντιστοιχεί στην ηλικία (Age). Το Κ.Μ. το συναντάμε συχνότερα σε άτομα ηλικίας 50-70 χρονών. 

Το Β αντιστοιχεί στο καφετί ή μαύρο χρώμα της αλλοίωσης, με πάχος πάνω από 3mm και όρια ασαφή (Black-Brοwn-Borders). 

Το C αντιστοιχεί στην αλλαγή της Γ.Μ ή στην μη τροποποίηση της ονυχαίας πλάκας, μετά την κατάλληλη θεραπεία (Change).

Το D παραπέμπει στο προσβεβλημένο άκρο (Digit), 

το Ε αναφέρεται στην επέκταση της χρωστικής στις πλάγιες ή στην εγγύς ονυχαία πτυχή
(Εxtension) και τέλος 

το F αναφέρεται στο οικογενειακό ή ατομικό ιστορικό (Family).

Μελάνωμα

μελάνωμα

Η διάγνωση του κακοήθους μελανώματος του νυχιού δυστυχώς στις περισσότερες από τις περιπτώσεις, καθυστερεί με αποτέλεσμα να αλλάζει η πρόγνωση του νοσήματος. 
Η καθυστέρηση αυτή οφείλεται στα εξής:
α. Η ονυχαία πλάκα συχνά καλύπτει τα συμπτώματα. 

β. Η μορφολογία, φυσική πορεία αλλά και η συμπεριφορά του Κ.Μ. είναι διαφορετική, όταν αυτό εντοπίζεται στο νύχι. 

γ. Δευτερογενείς λοιμώξεις της ονυχαίας πλάκας από βακτηρίδια ή μύκητες,
δυνατόν να καλύψουν την κλινική εικόνα της υποκείμενης νόσου. 

δ. Οι κλινικοί γιατροί συνήθως αποφεύγουν τη βιοψία ύποπτων κλινικών βλαβών στο νύχι. 

ε. Οι ασθενείς συνήθως αναζητούν βοήθεια σε προχωρημένα στάδια της νόσου 

Αρχικά, μπορεί να θεωρηθεί ακόμα και σε ειδικά κέντρα σαν ονυχομυκητίαση ή αιμορραγία μετά από κτύπημα και να καθυστερήσει η διάγνωσή του. 
Ακόμα χειρότερα, στην περίπτωση της λανθασμένης διάγνωσης αιματώματος, μπορεί να ακολουθήσουν χειρισμοί ερεθισμού και τραυματισμού του, εκ μέρους του ίδιου του πάσχοντος ή και εργαζομένων σε εξωτερικά ιατρεία ιατρών και νοσηλευτών, στην προσπάθεια αφαίρεσης και καθαρισμού του. 

Τα παραπάνω, συμβάλλουν διεθνώς, στη διάγνωσή του συχνά σε προχωρημένο πλέον στάδιο της νόσου, γεγονός που μπορεί να είναι μοιραίο για τον πάσχοντα.

Είναι όμως σαφές και επίσημα αναγνωρισμένο από τη διεθνή βιβλιογραφία, ότι η έγκαιρη και σωστή διάγνωση του μελανώματος στην περιοχή, σε συνδυασμό με την έγκαιρη και σωστή χειρουργική του αντιμετώπιση, εξασφαλίζουν στον πάσχοντα την πλήρη ίασή του.

Η σοβαρότερη πρόκληση για τον κλινικό ιατρό, είναι η περίπτωση της Γ.Μ. σε παιδιά, μέχρι την ηλικία των 16 χρόνων. Ο λόγος είναι ότι, η συχνότητα του Κ.Μ. στην ηλικιακή αυτή ομάδα ασθενών είναι μεν χαμηλή, μη υπερβαίνουσα το 2% όλων των Κ.Μ. (0,8 περιστατικά /εκατομμύριο, μέχρι την ηλικία των δέκα χρόνων), αλλά
από την άλλη η πρόγνωση στα παιδιά, είναι εξαιρετικά κακή, σε περίπτωση καθυστέρησης της σωστής διάγνωσης. Έτσι, στην περίπτωση Γ.Μ. σε παιδί, ο γιατρός θα πρέπει να εξηγήσει στους γονείς τη μικρή πιθανότητα ανάπτυξης Κ.Μ., τη μεγάλη πιθανότητα ανάπτυξης μιας μόνιμης αλλοίωσης στην ονυχαία πλάκα από τη βιοψία και τους κινδύνους από τη γενική αναισθησία (εφόσον αυτή απαιτηθεί). Μερικοί συγγραφείς θεωρούν σαν καλύτερη λύση την παρακολούθηση και την παρέμβαση όταν η Γ.Μ. αλλάξει τόσο σε χρώμα, όσο και σε πλάτος. Σε κάθε περίπτωση, ο κλινικός γιατρός και οι γονείς θα πρέπει να αποφασίσουν την επιλογή που θα ακολουθήσουν, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις πιο πάνω παραμέτρους.

Σε παιδιά αποφεύγονται οι βιοψίες πριν την ηλικία της ήβης, εκτός και αν η αλλοίωση έχει χαρακτηριστικά ανάπτυξης που προβληματίζουν έντονα για μελάνωμα ή αν οι γονείς δεν μπορούν ψυχολογικά να δεχθούν την απλή ανά τακτά χρονικά διαστήματα παρακολούθηση της βλάβης από ειδικό ιατρό. Σε αυτή την περίπτωση και εφόσον μάλιστα η αλλοίωση της περιοχής της μήτρας του όνυχα είναι μικρότερη των 3 χιλιοστών, μπορεί να αφαιρεθεί χειρουργικά χωρίς ιδιαίτερα άσχημο αισθητικό μετεγχειρητικό αποτέλεσμα.

Θεραπεία 

Σε ενήλικες, ύποπτες για μελάνωμα βλάβες αφαιρούνται χειρουργικά μαζί με τμήμα του όνυχα με τεχνική που την καθορίζει η ακριβής εντόπιση της αλλοίωσης στην περιοχή του όνυχα. Αλλοιώσεις με κλινική εικόνα καλοήθειας, παρακολουθούνται ανά τακτά χρονικά διαστήματα κλινικά, σε συνδυασμό με φωτογραφικό και δερματοσκοπικό υλικό. Ο αριθμός των εξετάσεων ανά έτος εξατομικεύεται κατά περίπτωση.

ΠΡΟΣΟΧΗ

Η τεχνική των laser δεν έχει θέση στην αντιμετώπιση παρόμοιου τύπου αλλοιώσεων ενώ ο χειρουργός που θα προβεί σε βιοψία πρέπει να είναι έμπειρος στην αφαίρεση βλαβών της περιοχής του νυχιού. 

Επιπρόσθετα, το προϊόν των βιοψιών θα πρέπει απαραίτητα να εξετάζεται ιστολογικά από έμπειρο στο μελάνωμα παθολογοανατόμο.

Οι επαγγελματίες που ασχολούνται με την περιποίηση των ονύχων χεριών [manicure] και ποδιών [pedicure] και που έχουν ενημερωθεί  σχετικά με τις ύποπτες για μελάνωμα αλλαγές της περιοχής, είναι δυνατόν να επισημάνουν στους πελάτες τους την παρουσία αλλοίωσης στην περιοχή του όνυχα που χρήζει περαιτέρω ελέγχου από ειδικό ιατρό.

Τονίζεται ότι η ενημέρωση επιβάλλεται να γίνεται με τρόπο που δεν θα αναστατώσει τους συγκεκριμένους πελάτες, αφού όπως είναι γνωστό και ήδη σαφές από τα παραπάνω, ότι χρωστική στον νύχι δεν σημαίνει απαραίτητα μελανωνυχία με συνοδό υπερπλασία μελανοκυττάρων που μπορεί να εξελιχθεί σε μελάνωμα.

Επιπρόσθετα η ερμηνεία αλλοιώσεων του νυχιού ως αποτέλεσμα ονυχομυκητίασης, θα πρέπει να γίνεται με προσοχή, ιδιαίτερα αν η βλάβη επιμένει, παρά την τοπική εφαρμογή αντιμυκητιακικών φαρμάκων.

Διαβάστε επίσης

• Η Ψηφιακή Χαρτογράφηση Σπίλων αποτελεί το ΤΕΣΤ ΠΑΠ του δέρματος και η εξέταση γίνεται όλες τις εποχές του έτους και αφορά όλες τις ηλικίες.
• ΤΑ ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΤΙΚΑ ΣΗΜΑΔΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ
• Μια ελιά που βγήκε στο σώμα σας ή ένας σπίλος που άλλαξε στο δέρμα σας χρειάζεται άμεσα διερεύνηση. Ο καρκίνος προλαμβάνεται με την ψηφιακή χαρτογράφηση
• Το αλφάβητο (ABCD) για να προφυλαχθούμε από το μελάνωμα
• Μελάνωμα. Τι είναι; Πώς το καταλαβαίνουμε; Θεραπεύεται;

και 
τα άρθρα για τον καρκίνο του δέρματος

Hitech ψηφιακό δερματοσκόπιο για χαρτογράφηση των ελιών του δέρματος με τρείς κινήσεις (video).

Αλέξανδρου Γιατζίδη
Dr.
PhD
https://scholar.google.gr/citations?hl=el&user=x0_XklQAAAAJ

Πρώτη δημοσίευση: Ιούλιος 2015 — MEDLABNEWS.GR | Συγγραφέας: Αλέξανδρος Γιατζίδης

Τελευταία ουσιαστική ενημέρωση: 10 Ιουνίου 2026

Ψηφιακή χαρτογράφηση σπίλων: τι είναι, πώς γίνεται και πότε χρειάζεται; (Φωτογραφίες)

του Αλέξανδρου Γιατζίδη,  M.D., medlabnews.gr iatrikanea

Ο καρκίνος του δέρματος, και ιδιαίτερα το μελάνωμα, είναι μια μορφή καρκίνου που εύκολα αντιμετωπίζεται αν ανιχνευθεί έγκαιρα αλλά είναι θανατηφόρος αν αφεθεί να εξελιχθεί κάνοντας μεταστάσεις σε άλλα μέρη του σώματος.  

Με βάση τους υπολογισμούς του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, η συχνότητα εμφάνισης δερματικών καρκίνων συνεχίζει να αυξάνεται. Αριθμούμε παγκοσμίως περισσότερες από 2 εκ. περιπτώσεις δερματικών καρκίνων κάθε χρόνο, από τις οποίες οι 130.000 περιπτώσεις αφορούν στο μελάνωμα. Το ένα τρίτο του συνόλου των διαγνωσμένων καρκίνων στον κόσμο αφορά σε δερματικούς καρκίνους. Ο αριθμός των θανάτων κάθε χρόνο που οφείλονται σε καρκίνο του δέρματος φτάνει τις 66.000. Οι αριθμοί δείχνουν ότι πάνω από 5.400 κρούσματα καρκίνου του δέρματος καταγράφονται κάθε χρόνο στην Ελλάδα και από αυτά περισσότερα από 200 καταλήγουν σε θάνατο. Η αύξηση του αριθμού των περιπτώσεων φαίνεται να σχετίζεται με την αλλαγή στη συμπεριφορά των ατόμων απέναντι στον ήλιο: διακοπές σε ηλιόλουστες χώρες, ηλιοθεραπεία με σκοπό το μαύρισμα του δέρματος κ.λ.π, συνήθειες που προστέθηκαν στη ζωή μας κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα.

Κάθε αλλοίωση του δέρματος πρέπει να ελέγχεται από ειδικό γιατρό για το αν εμφανίζονται ορισμένα χαρακτηριστικά που διεθνώς αναφέρονται ως ABCD (τα τέσσερα πρώτα γράμματα του λατινικού αλφαβήτου).

• Asymmetry – Ασυμμετρία (το αριστερό μέρος είναι διαφορετικό από το δεξί)
• Border irregularity – Ακανόνιστα όρια (τα όρια του σπίλου δεν είναι σαφή σε σχέση με το περιβάλλον δέρμα
• Colour variation – Χρωματική ποικιλία (ο σπίλος δεν έχει ομοιόμορφο χρωματισμό αλλά περιέχει διάφορα χρώματα όπως ανοιχτό και σκούρο καφέ, μαύρο, ροζ, λευκό και μπλε)
• Diameter over 6 mm – Διάμετρος (το μελάνωμα είναι συνήθως μεγαλύτερο από 6 χιλιοστά σε διάμετρο)

Εκτός από τα κριτήρια ABCD υπάρχουν και άλλα προειδοποιητικά σημάδια για το μελάνωμα:

• Αλλαγή στο μέγεθος, σχήμα ή χρώμα ενός σπίλου
• Ο σπίλος ματώνει ή εκκρίνει υγρό
• Ο σπίλος προκαλεί φαγούρα, είναι σκληρός στην αφή, άμορφος, είναι πρησμένος ή πονάει
• Ένας νέος σπίλος εμφανίζεται σε καθαρό δέρμα

Τι είναι η Ψηφιακή Χαρτογράφηση σπίλων;

Η Χαρτογράφηση Σπίλων, με τη μέθοδο της Ψηφιακής Δερματοσκόπησης, αυτή την στιγμή αποτελεί το ΠAΠ-TEΣT του δέρματος.

ΨΗΦΙΑΚΗ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΜΕ ΕΛΕΓΧΟ 

ΤΩΝ ΣΠΙΛΩΝ (ΕΛΙΩΝ) ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ

ΣΤΟ ΜΕDLAB IATΡΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ

Είναι μία εξαιρετικά σημαντική εξέταση για οποιονδήποτε έχει σπίλους ώστε να υπάρχουν καταγεγραμμένες φωτογραφίες των ελιών (αποθηκεύονται στο μηχάνημα αλλά δίδονται και στον ασθενή) και να μπορούν να εντοπιστούν οποιεσδήποτε μελλοντικές μεταβολές.

Το Ψηφιακό Δερματοσκόπιο είναι η πιο εξειδικευμένη και αξιόπιστη συσκευή για τη διάγνωση του Καρκίνου του Δέρματος. Η ειδική κάμερα του δερματοσκοπίου μεγεθύνει την ελιά κατά x20, x30, x60, x80 φορές.

Το μηχάνημα βλέπει στοιχεία που δεν μπορεί να δει το ανθρώπινο μάτι.

Μία ελιά όπως φαίνεται στο Ψηφιακό Δερματοσκόπιο

Οι εικόνες από κάθε ελιά του σώματος καταγράφονται, χαρτογραφούνται και αποθηκεύονται σε ατομικό αρχείο. Με ειδικό υπολογιστικό πρόγραμμα τέλος, αναλύεται κάθε σπίλος και εξάγεται το ποσοστό κινδύνου που βοηθά στην τελική απόφαση για αφαίρεση ή παρακολούθηση του σπίλου. Ακόμα και για αισθητικούς λόγους αν πρόκειται να γίνει αφαίρεση μιας ελιάς η εξέταση αυτή είναι απαραίτητο να προηγηθεί.

Η εξέταση είναι ανώδυνη, ακίνδυνη, γίνεται χωρίς ακτινοβολία και είναι κατάλληλη ακόμα και για παιδιά.

Διαβάστε επίσης σχετικά άρθρα του medlabnews.gr:

• ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ
• Hitech ψηφιακό δερματοσκόπιο για χαρτογράφηση των ελιών του δέρματος με τρείς κινήσεις (video).

ΠΡΟΣΦΟΡΑ - Ψηφιακή Χαρτογράφηση Σπίλων

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

ΨΗΦΙΑΚΗ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΜΕ ΕΛΕΓΧΟ 

ΤΩΝ ΣΠΙΛΩΝ (ΕΛΙΩΝ) ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ

ΣΤΟ ΜΕDLAB IATΡΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ

• Μια ελιά που βγήκε στο σώμα σας ή ένας σπίλος που άλλαξε στο δέρμα σας χρειάζεται άμεσα διερεύνηση. Ο καρκίνος προλαμβάνεται με την ψηφιακή χαρτογράφηση
• Το αλφάβητο (ABCD) για να προφυλαχθούμε από το μελάνωμα
• Μελάνωμα στο νύχι. Σκούρες γραμμές στα νύχια μπορεί να οφείλονται σε αιμάτωμα ή καρκίνο. Τα διαγνωστικά κριτήρια ABCDEF
• Το μελάνωμα προλαμβάνεται με έγκαιρη διάγνωση. Τα τελευταία χρόνια ανησυχητικά αυξάνονται τα κρούσματα μελανώματος στην Ελλάδα.
• και 
• τα άρθρα για τον καρκίνο του δέρματος

Πρώτη δημοσίευση: 18 Φεβρουαρίου 2013 — MEDLABNEWS.GR | Συγγραφέας: Αλέξανδρος Γιατζίδης

Τελευταία ουσιαστική ενημέρωση: 10 Ιουνίου 2026

Μελάνωμα: τι είναι, πώς εμφανίζεται και πότε μια ελιά χρειάζεται έλεγχο. Η ψηφιακή δερματοσκόπηση

του Ξενοφώντα Τσούκαλη, M.D., medlabnews.gr iatrikanea

Τι είναι το μελάνωμα;

Ο καρκίνος που αναπτύσσεται από τα μελανοκύτταρα, λέγεται μελάνωμα (άλλες ονομασίες: δερματικό μελάνωμα, κακόηθες μελάνωμα). Τα μελανοκύτταρα είναι τα κύτταρα που παράγουν την μελανίνη, πρωτεΐνη που έχει τον ρόλο να προστατεύει το δέρμα από την βλαπτική επίδραση της υπεριώδους ακτινοβολίας, που είναι ο κατ΄ εξοχήν καρκινογενετικός παράγοντας για το δέρμα.  

Το μελάνωμα είναι μια πάρα πολύ σοβαρή νόσος γιατί δίνει εύκολα μεταστάσεις σε άλλα όργανα του σώματος, μέσω του λεμφικού συστήματος. Αυτό το σύστημα αποτελείται από λεπτά αγγεία που σχηματίζουν δίκτυο όπως τα αιμοφόρα αγγεία, σε όλους τους ιστούς του σώματος. Τα καρκινικά κύτταρα, αποσπώνται από τον πρωτοπαθή όγκο και δια μέσου της λέμφου (του υγρού που περιέχουν τα λεμφικά αγγεία), φτάνουν στους λεμφαδένες. Ομάδες από λεμφαδένες βρίσκονται κυρίως στις μασχάλες, το λαιμό, τους βουβώνες και τη κοιλιά. Το μελάνωμα μπορεί επίσης να δώσει μεταστάσεις και μέσω του αίματος (αιματογενής διασπορά).

Το μελάνωμα είναι η χειρότερη μορφή καρκίνου του δέρματος. Δυστυχώς τα τελευταία χρόνια καταγράφεται σημαντική και ανησυχητική αύξηση νέων περιστατικών ιδιαίτερα μεταξύ των νέων γυναικών.

Πώς εμφανίζεται το μελάνωμα;

Συχνά, η πρώτη ένδειξη για το μελάνωμα είναι αλλαγή στο μέγεθος, σχήμα ή χρώμα ενός σπίλου (ελιάς). Φυσιολογικά ένας σπίλος είναι ένα καφέ, σκούρο ή μαύρο σημάδι στο δέρμα. Μπορεί να είναι επίπεδος ή επηρμένος και το σχήμα μπορεί να είναι στρογγυλό ή οβάλ. Οι σπίλοι είναι συνήθως μικροί, μικρότεροι από 0,5 εκατοστό. Ένας σπίλος μπορεί να υπάρχει από τη γέννηση ή μπορεί να εμφανιστεί αργότερα, συνήθως τα πρώτα 10 χρόνια της ζωής. Πολλοί από τους σπίλους 1 σε μεγάλες ηλικίες. Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν 10-30 σπίλους στο δέρμα τους. Η μεγάλη πλειοψηφία από αυτούς είναι τελείως ακίνδυνοι. Μια αλλαγή πάντως σε ένα σπίλο είναι σημάδι ότι θα πρέπει να επισκεφτείτε το δερματολόγο σας. Φυσικά το μελάνωμα μπορεί να εμφανιστεί και σαν ένας καινούριος σπίλος. 
Το μελάνωμα στους άνδρες εμφανίζεται συχνότερα στον κορμό, στο κεφάλι και στο λαιμό. Στις γυναίκες εμφανίζεται συνήθως στους βραχίονες και στις κνήμες. Είναι πιο συχνό στα ανοιχτόχρωμα δέρματα. Στη μαύρη φυλή και σε πολύ μελαχρινά άτομα, είναι πιο πιθανό να εμφανιστεί στις παλάμες και στα πέλματα.

Ποια είναι τα αίτια του μελανώματος;

Σήμερα, σύμφωνα με τους ερευνητές – δερματολόγους γιατρούς, η κύρια αιτία της ανάπτυξης μελανώματος είναι η υπερέκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία, η οποία αποτελεί τον ενοχοποιητικό παράγοντα  στο 70%-80-% των περιπτώσεων.   Παρόλο που ο μηχανισμός δράσης της υπεριώδους ακτινοβολίας στη γένεση του μελανώματος δεν είναι επακριβώς γνωστός, οι ερευνητές υποθέτουν ότι η διαλείπουσα  έκθεση (αυτή που προσλαμβάνουμε στις καλοκαιρινές διακοπές) είναι πιο σημαντική, ειδικά όταν συμβαίνει σε ανοιχτόχρωμο, μη προσαρμοσμένο δέρμα.  Τα έντονα ηλιακά εγκαύματα σε οποιαδήποτε ηλικία αποτελούν δείκτη επικινδυνότητας για την νόσο.  Το κατά πόσο τα ίδια τα εγκαύματα συμβάλλουν στην παθογένεση του μελανώματος με την πρόκληση ογκογόνων μεταλλάξεων στο γενετικό υλικό των μελανοκυττάρων, ή αποτελούν απλώς ένα δείκτη της ευαισθησίας του δέρματος, βρίσκεται ακόμα υπό διερεύνηση.   Άλλοι παράγοντες που συμβάλουν είναι :

• Γενετικοί παράγοντες 


• Ανοσοκαταστολή


• Παρουσία γιγαντιαίων συγγενών σπίλων (ελιών που υπάρχουν από την γέννηση)


• Ορισμένες σπάνιες κληρονομικές δερματοπάθειες, όπως η μελαγχρωματική ξηροδερμία. 

 Η έκθεση στις υπεριώδεις ακτίνες του ήλιου και το μαύρισμα με τη βοήθεια ειδικών λαμπτήρων εκθέτουν τα κύτταρα του δέρματος σε υψηλής ενέργειας υπεριώδη ακτινοβολία που είναι σε θέση να αλλοιώνει το DNA. Οι εν λόγω αλλοιώσεις μπορούν να οδηγούν στη γένεση καρκίνων του δέρματος και μεταξύ αυτών, το ιδιαίτερα θανατηφόρο μελάνωμα.

Οι άνθρωποι με κόκκινα ή ξανθά μαλλιά, μπλε μάτια και γενικά ανοιχτόχρωμοι, είναι πιο πιθανό να εμφανίσουν μελάνωμα. Οι μαύροι λιγότερο συχνά εμφανίζουν τη νόσο, προφανώς γιατί έχουν περισσότερη μελανίνη στο δέρμα τους που τους προστατεύει. Ο κίνδυνος ανάπτυξης μελανώματος είναι μεγαλύτερος σε ανθρώπους με δυσπλαστικούς σπίλους ή οικογενειακό ιστορικό μελανώματος ή σε αυτούς με μεγάλους σπίλους (ελιές). 
Ρόλο παίζει επίσης και το μέρος όπου ένα άτομο ζει. Σε περιοχές με αυξημένη ηλιακή ακτινοβολία, ο κίνδυνος αυξάνεται. Έτσι, σε παγκόσμιο επίπεδο, τα μεγαλύτερα ποσοστά μελανώματος βρίσκονται στην Αυστραλία.

 Η κληρονομικότητα: Σε ένα ποσοστό 10% των περιπτώσεων υπάρχει κληρονομικότητα, με την έννοια ότι συνυπάρχουν και άλλα κρούσματα μελανώματος μέσα στην ίδια οικογένεια.  Εκτός από το οικογενειακό ιστορικό, γενετική προδιάθεση συνήθως υπάρχει σε ασθενείς που εκδηλώνουν μελάνωμα σε νεαρή ηλικία (κάτω των 30 ετών) και σε ανθρώπους που εμφανίζουν περισσότερα του ενός μελανώματα.  Αν και υπάρχει γενετικό τεστ για το μελάνωμα, το οποίο ανιχνεύει μεταλλάξεις του μόνου γονιδίου που έχει συσχετιστεί- προς το παρόν – με το μελάνωμα (γονίδιο CDKN2A ή p16), η πρακτική εφαρμογή του σε ασθενείς με μελάνωμα βρίσκεται υπό διερεύνηση.

Πώς γίνεται η διάγνωση του μελανώματος;

Η σύγχρονη τεχνολογία έδωσε ένα ακόμα σημαντικό όπλο στην ιατρική. Είναι το ψηφιακό δερματοσκόπιο. Με αυτό το μηχάνημα ο γιατρός μπορεί να δει στην οθόνη του υπολογιστή μια ελιά μεγεθυμένη Χ20 Χ30 Χ60 Χ80 φορές έτσι ώστε μπορεί να δει την παραμικρή λεπτομέρεια. 

Είναι ένα σύστημα ηλεκτρονικής φωτογράφησης και αρχειοθέτησης των σπίλων, με ταυτόχρονη 'χαρτογράφηση' ολόκληρου του σώματος, αν αυτό είναι απαραίτητο. Αξιοποιώντας την πιο σύγχρονη τεχνολογία, το μηχάνημα βλέπει στοιχεία στον σπίλο που δεν μπορεί να δει το ανθρώπινο μάτι ενώ μεγεθύνει τόσο όσο είναι απαραίτητο για τον ιατρό για να διαγνώσει κάποια κακοήθεια. Oι εικόνες από κάθε ελιά του σώματος καταγράφονται, χαρτογραφούνται και αποθηκεύονται σε ατομικό αρχείο. Mε ειδικό πρόγραμμα τέλος αναλύεται κάθε σπίλος και εξάγεται το ποσοστό κινδύνου ανάπτυξης μελανώματος που βοηθά τον ιατρό στην απόφασή του να αφαιρέσει ή να παρακολουθήσει τον όποιο σπίλο.

Επειδή το μελάνωμα μπορεί να δώσει μεταστάσεις, η έγκαιρη διάγνωση από τον γιατρό, έχει μεγάλη σημασία. Η βιοψία Είναι αυτή που θα θέσει την οριστική διάγνωση. Ο όγκος αφαιρείται και εξετάζεται κάτω από το μικροσκόπιο από ένα παθολογοανατόμο. Το επόμενο βήμα είναι να καθοριστεί η έκταση ή το στάδιο του όγκου και αυτό γίνεται με τη μέτρηση του πάχους του, το βάθος στο οποίο έχει φτάσει στο δέρμα και ανάλογα με το εάν υπάρχουν μεταστάσεις στους παρακείμενους λεμφαδένες ή σε άλλα όργανα του σώματος. Όταν καθοριστεί το στάδιο, τότε σχεδιάζεται ανάλογα και η θεραπεία, λαμβάνοντας επί πλέον υπ' όψιν και την ηλικία και τη γενική υγεία του ασθενή.

Έχει σημασία η έγκαιρη διάγνωση;

Η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία είναι κανόνας στην ιατρική κι αυτό ισχύει ιδιαίτερα για το μελάνωμα: Όσο πιο έγκαιρα διαγιγνώσκεται, τόσο πιθανότερη είναι η πλήρης ίαση. Θα πρέπει τακτικά να εξετάζετε το δέρμα σας και οποιαδήποτε αλλαγή σε σπίλο ή εμφάνιση καινούριου θα πρέπει να σας οδηγεί στο δερματολόγο σας. Ειδικότερα αυτοί που ήδη έχουν ιστορικό μελανώματος, θα πρέπει τακτικά (ανά 3 - 6 μήνες) να εξετάζονται για τη πιθανότητα υποτροπής. 
Σε μερικές οικογένειες, τα μέλη έχουν μια ορισμένη κατηγορία σπίλων που λέγονται δυσπλαστικοί σπίλοι. Αυτοί εξαλλάσσονται πιο συχνά σε μελανώματα. 

Πώς θεραπεύεται το μελάνωμα;

Στις μέρες μας το μελάνωμα αντιμετωπίζεται με χειρουργική εκτομή που βασίζεται σε κλινικά στοιχεία και πεδία δράσης. Ο κύριος παράγοντας πρόγνωσης είναι ο κανόνας του Breslow σε συσχετισμό με το βαθύτερο πάχος που μετριέται στην ιστολογική πλάκα .

Τα χειρουργικά όρια πρέπει να προσαρμοστούν στο πάχος του όγκου: ένα όριο τουλάχιστον 1 εκατ. απαιτείται για τους όγκους με έναν δείκτη Breslow 1 χιλ. ή λιγότερο. Ενα όριο που αποτελείται μεταξύ 1 και 2 εκατ. για τους όγκους με έναν δείκτη Breslow 1 χιλ. έως 2 χιλ.. ‘Ενα όριο 2 εκατ. απαιτείται για έναν δείκτη μεταξύ 2 και 4 χιλ., και ένα όριο 3 εκατ. απαιτείται για έναν δείκτη υπερβαίνοντας τα 4 χιλ.

 εκτομή από την πρώτη (και μοναδική ) χειρουργική επέμβαση.

Στον καθορισμό των χειρουργικών ορίων μπορεί να συμβάλει ο υπέρηχος δέρματος DERMCUP και έτσι μπορεί να επιτευχθεί ολοκληρωμένη και ασφαλής αφαίρεση.

Το μελάνωμα και ένα μέρος υγιούς δέρματος γύρω από αυτό, αφαιρούνται. Μερικές φορές τοποθετείται και ένα μόσχευμα (=κομμάτι δέρματος από άλλο σημείο που αντικαθιστά το αφαιρεθέν). Αν και οι γιατροί προσπαθούν να κάνουν όσο το δυνατό καλύτερη δουλειά, η χειρουργική αφαίρεση προκαλεί μερικές φορές την εμφάνιση ουλών. 
Σε ασθενείς με μελάνωμα που έχει φτάσει σε βάθος ή έχει εξαπλωθεί, υπάρχει ο κίνδυνος της υποτροπής παρ' όλη την αφαίρεση. Τότε, μπορεί να γίνει και η λεγόμενη υποστηρικτική θεραπεία με χημειοθεραπεία (αντικαρκινικά φάρμακα). 
Επειδή τα υπάρχοντα σήμερα φάρμακα δεν είναι πολύ δραστικά σε περιπτώσεις προχωρημένης νόσου, γίνονται συνεχώς έρευνες και μελετώνται νέες θεραπείες.
 Ένα καινούριο θεραπευτικό κεφάλαιο, λέγεται βιοθεραπεία και χρησιμοποιεί φυσικές ουσίες που τις παράγει ο ίδιος ο οργανισμός του ανθρώπου. Σκοπός, η ενίσχυση ή η αποκατάσταση του αμυντικού συστήματος του οργανισμού ώστε να "πολεμήσει" τη νόσο πιο αποτελεσματικά. Δύο τέτοιες ουσίες - φάρμακα, είναι η ιντερλευκίνη-2 και η ιντερφερόνη. 
Μερικές φορές θα χρειαστούν και ακτινοβολίες με τις οποίες, υψηλής ισχύος ακτίνες x καταστρέφουν τη ικανότητα των καρκινικών κυττάρων να αυξάνονται και να πολλαπλασιάζονται. Η ακτινοθεραπεία χρησιμοποιείται περισσότερο για την απάλυνση του πόνου.

Τι πρέπει να προσέχει κανείς μετά τη θεραπεία;

Επειδή οι ασθενείς με μελάνωμα έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης κι άλλου μελανώματος, θα πρέπει να εξετάζονται τακτικά από τον γιατρό τους.

Ανάλογα με το μέγεθος και την έκταση του πρωτοπαθούς όγκου, η παρακολούθηση μπορεί να περιλαμβάνει ψηφιακή δερματοσκόπηση και ακτινογραφίες

Εάν υπάρξει σε μια ελιά του δέρματος αλλαγή του χρώματος, εμφάνιση διαφόρων χρωματισμών στην επιφάνεια της, αύξηση των ορίων και μεγέθους της, ασυμμετρία, ακανόνιστο  περίγραμμα, αύξηση της διαμέτρου της, κνησμός ή αιμορραγία, πρέπει άμεσα να γίνεται εξέταση από ειδικό γιατρό για έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση του προβλήματος.

Βιβλιογραφία:

National Institutes of Health 

American Academy of Dermatology 

ΠΗΓΗ MEDLABIATΡΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ

Διαβάστε επίσης

• Η Ψηφιακή Χαρτογράφηση Σπίλων αποτελεί το ΤΕΣΤ ΠΑΠ του δέρματος και η εξέταση γίνεται όλες τις εποχές του έτους και αφορά όλες τις ηλικίες.
• Μια ελιά που βγήκε στο σώμα σας ή ένας σπίλος που άλλαξε στο δέρμα σας χρειάζεται άμεσα διερεύνηση. Ο καρκίνος προλαμβάνεται με την ψηφιακή χαρτογράφηση
• Το αλφάβητο (ABCD) για να προφυλαχθούμε από το μελάνωμα
• Μελάνωμα στο νύχι. Σκούρες γραμμές στα νύχια μπορεί να οφείλονται σε αιμάτωμα ή καρκίνο. Τα διαγνωστικά κριτήρια ABCDEF
• Το μελάνωμα προλαμβάνεται με έsγκαιρη διάγνωση. Τα τελευταία χρόνια ανησυχητικά αυξάνονται τα κρούσματα μελανώματος στην Ελλάδα.
• και 
• τα άρθρα για τον καρκίνο του δέρματος

s

  

ΨΗΦΙΑΚΗ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΜΕ ΕΛΕΓΧΟ 

ΤΩΝ ΣΠΙΛΩΝ (ΕΛΙΩΝ) ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ

ΣΤΟ ΜΕDLAB IATΡΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ

Πρώτη δημοσίευση: 18 Νοεμβρίου 2011 — MEDLABNEWS.GR | Συγγραφέας: Ξενοφών Τσούκαλης

Τελευταία ουσιαστική ενημέρωση: 10 Ιουνίου 2026