Χρωστούσε 20.000 και του είπαν 60.000; Τι σημαίνει εκκαθαρισμένη οφειλή και πότε το “φούσκωμα” του χρέους δεν στέκει νομικά

του Γιάννη Γιαντζουράκη, δικηγόρου για το medlabnews.gr   

Για χρόνια χιλιάδες δανειολήπτες άκουγαν το ίδιο τρομακτικό σενάριο: ένα χρέος που ξεκίνησε από 15.000 ή 20.000 ευρώ, μέσα σε λίγα χρόνια εμφανιζόταν ξαφνικά να έχει γίνει 40.000, 50.000 ή και 60.000 ευρώ. Και το χειρότερο δεν ήταν μόνο το “φούσκωμα” του ποσού. Ήταν ότι πίσω από αυτό το ποσό μπορούσε να στηθεί ολόκληρη διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης, να ενεργοποιηθούν παλιές προσημειώσεις, να βγει ακίνητο σε πλειστηριασμό και στο τέλος ο οφειλέτης όχι μόνο να μη δει ούτε ένα ευρώ, αλλά να του λένε ότι χρωστά και από πάνω.

Εδώ ακριβώς αρχίζει η μεγάλη παρεξήγηση, αλλά και η μεγάλη αλήθεια. Άλλο είναι να υπάρχει μια πραγματική, αποδεδειγμένη και νόμιμα υπολογισμένη οφειλή και άλλο να εμφανίζεται ένα ποσό αυθαίρετα, χωρίς καθαρή ανάλυση για το πώς προέκυψε. Η εκκαθαρισμένη οφειλή δεν είναι ένα απλό “υπόλοιπο” σε ένα χαρτί. Είναι μια απαίτηση που πρέπει να είναι σαφής, συγκεκριμένη και αποδείξιμη. Δηλαδή ο δανειστής οφείλει να δείξει επίσημα πώς ξεκίνησε το δάνειο, ποιο ήταν το αρχικό κεφάλαιο, ποιες δόσεις πληρώθηκαν, πότε δημιουργήθηκε καθυστέρηση, ποιοι τόκοι μπήκαν, ποια έξοδα προστέθηκαν, πότε καταγγέλθηκε η σύμβαση και πώς ακριβώς διαμορφώθηκε το τελικό ποσό.

Αν αυτή η αλυσίδα δεν υπάρχει, τότε μπαίνουμε στην περιοχή της μη εκκαθαρισμένης οφειλής. Δηλαδή μιας απαίτησης που μπορεί να προβάλλεται ως δεδομένη, αλλά στην πραγματικότητα δεν εξηγείται επαρκώς. Και εκεί είναι που βρίσκονταν επί χρόνια το μεγάλο πεδίο αυθαιρεσίας. Ο πολίτης έβλεπε έναν αριθμό, αλλά δεν έβλεπε ποτέ την πλήρη διαδρομή του αριθμού αυτού.

Έτσι δημιουργήθηκε και το φαινόμενο των διογκωμένων χρεών. Ένα αρχικό ποσό μετατρεπόταν σε κάτι πολύ μεγαλύτερο, με πρόσθεση τόκων υπερημερίας, εξόδων, επιβαρύνσεων, κεφαλαιοποιήσεων, δικαστικών δαπανών και λοιπών χρεώσεων, χωρίς πάντοτε να είναι σαφές ποιο μέρος αυτών ήταν νόμιμο και ποιο όχι. Ο οφειλέτης βρισκόταν αντιμέτωπος όχι με έναν λογαριασμό που μπορούσε να ελέγξει, αλλά με μια λογιστική μαύρη τρύπα. Κι όμως, το δίκαιο δεν λέει ότι ο δανειστής μπορεί να γράφει ό,τι θέλει. Δεν αρκεί να λέει “τόσα χρωστάς”. Πρέπει να το αποδείξει.

Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί αυθαίρετα ένας servicer ή ένα fund να ισχυρίζεται πως μια οφειλή είναι 20.000, 30.000, 50.000 ή 60.000 ευρώ, αν δεν προσκομίζει επίσημα στοιχεία για τη διαμόρφωσή της. Πρέπει να εξηγεί πότε ακριβώς το δάνειο κατέστη ληξιπρόθεσμο, πότε καταγγέλθηκε, με ποιο έγγραφο, τι χρεώθηκε πριν από την καταγγελία, τι μετά από αυτή, ποιες πληρωμές έχουν ληφθεί υπόψη και ποιο είναι τελικά το καθαρό υπόλοιπο. Αν αυτό δεν αποδεικνύεται, τότε η απαίτηση είναι νομικά τρωτή.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σκληρό όταν στη μέση μπαίνει μια παλιά προσημείωση. Πολλοί θεωρούν ότι μια προσημείωση που γράφτηκε πριν από χρόνια είναι κάτι σχεδόν ξεχασμένο. Στην πράξη, όμως, μπορεί να μετατραπεί σε όπλο κατά του ακινήτου. Έτσι, για σχετικά μικρές οφειλές, ενεργοποιούνται παλιές εμπράγματες ασφάλειες και μπαίνουν στο στόχαστρο ακίνητα με πολύ μεγαλύτερη αξία. Το αποτέλεσμα είναι συχνά σοκαριστικό: για μια απαίτηση που ο ίδιος ο οφειλέτης αμφισβητεί ως προς το ύψος της, απειλείται ένα σπίτι ή άλλο ακίνητο που αξίζει δεκάδες ή και εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ.

Και όταν φτάσει η ώρα του πλειστηριασμού, ο κόσμος περιμένει ότι τουλάχιστον, αν το ακίνητο πουληθεί, θα κλείσει η υπόθεση. Όμως πολλές φορές δεν συμβαίνει αυτό. Από το ποσό του πλειστηριασμού αφαιρούνται πρώτα τα έξοδα της εκτέλεσης, μετά ικανοποιούνται όσοι έχουν δικαιώματα κατάταξης, και μόνο αν περισσέψει κάτι μπορεί να φτάσει στον οφειλέτη. Σε πολλές περιπτώσεις δεν περισσεύει τίποτα. Ακόμη χειρότερα, ο οφειλέτης ενημερώνεται μετά ότι, παρά το ότι έχασε το ακίνητό του, παραμένει υπόχρεος για υπόλοιπο χρέους. Δηλαδή έχασε την περιουσία και δεν απελευθερώθηκε ούτε από την οφειλή.

Αυτό ακριβώς είναι που για χρόνια γέννησε την αίσθηση πλήρους αδικίας. Ότι ο οφειλέτης δεν είχε απέναντί του έναν διαφανή μηχανισμό είσπραξης, αλλά μια διαδικασία όπου όλα μπορούσαν να διογκωθούν: η απαίτηση, οι επιβαρύνσεις, τα έξοδα, η πίεση, και τελικά η ζημιά που υφίστατο ο ίδιος. Όμως τα τελευταία χρόνια αυτή η εικόνα αρχίζει να σπάει. Τα δικαστήρια ελέγχουν πιο αυστηρά αν η απαίτηση είναι πράγματι εκκαθαρισμένη, αν η καταγγελία του δανείου αποδεικνύεται, αν οι τόκοι και οι κεφαλαιοποιήσεις είναι νόμιμες, αν η εκτέλεση είναι ανάλογη προς το ύψος της οφειλής και αν τελικά υπάρχει καταχρηστικότητα.

Με απλά λόγια, μπαίνει φρένο στην ασυδοσία. Δεν αρκεί πια να εμφανίζεται ένας αριθμός ως αδιαμφισβήτητος. Ο δανειστής πρέπει να δίνει λογαριασμό για το πώς προέκυψε. Πρέπει να εξηγεί επίσημα την πορεία της οφειλής από την αρχή μέχρι το τέλος. Διαφορετικά, η απαίτηση δεν είναι απλώς αμφισβητήσιμη. Μπορεί να είναι άκυρη ως προς τον τρόπο που προβάλλεται δικαστικά ή εκτελεστικά.

Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό μήνυμα για τους πολίτες: δεν σημαίνει ότι κάθε χρέος σβήνει επειδή αμφισβητείται. Σημαίνει όμως ότι κανείς δεν έχει δικαίωμα να ζητά ό,τι θέλει χωρίς πλήρη απόδειξη. Δεν μπορεί να σου λέει “τόσα χρωστάς” και εσύ να μένεις με τον φόβο, χωρίς να ξέρεις από πού προέκυψε το ποσό. Οφείλει να αποδείξει το δάνειο, την πορεία του, την καταγγελία του και τη νόμιμη διαμόρφωση της απαίτησης. Αν δεν το κάνει, τότε το “φουσκωμένο” χρέος δεν είναι νόμος. Είναι διεκδίκηση που πρέπει να ελεγχθεί.

Και αυτή ακριβώς είναι η μεγάλη αλλαγή της τελευταίας περιόδου. Ότι όλο και περισσότερο γίνεται αντιληπτό πως η οικονομική ισχύς των funds και των servicers δεν τους δίνει δικαίωμα αυθαιρεσίας. Το κράτος δικαίου απαιτεί λογαριασμό. Και όταν λείπει ο λογαριασμός, λείπει και η νομιμότητα