Οι πιο ευάλωτοι στα κόκκινα δάνεια είναι οι «μη ευάλωτοι»: Έχουν περιουσία στα χαρτιά, αλλά χάνουν τα πάντα

του Αλέξανδρου Γιατζίδη, Γενικού Γραμματέα Ινστιτούτου Ενημέρωσης και Επικοινωνίας της Υγείας, ΙΕΚΕΤΥ, medlabnews.gr iatrikanea 

Υπάρχει μια κατηγορία δανειοληπτών που δεν χωρά εύκολα στα κοινωνικά κριτήρια προστασίας, αλλά ούτε και στην εύκολη ηθική κατηγορία του «στρατηγικού κακοπληρωτή». Είναι οι άνθρωποι που έχουν περιουσία στα χαρτιά, αλλά όχι πραγματική ρευστότητα. Είναι οι έμποροι που φυτοζωούν, οι μικρομεσαίοι που δεν κλείνουν την επιχείρηση γιατί φοβούνται ότι θα ανοίξει νέος κύκλος χρεών σε εφορία, ασφαλιστικά ταμεία, εργαζομένους και προμηθευτές. Είναι οι κληρονόμοι ενός διαμερίσματος που τους κάνει, τυπικά, «έχοντες», χωρίς όμως να τους δίνει εισόδημα. Είναι οι οφειλέτες που δεν θεωρούνται ευάλωτοι, ακριβώς επειδή κάτι κατέχουν.

Και εκεί αρχίζει η μεγάλη αντίφαση.

Η πολιτεία έχει θεσπίσει ειδικά κριτήρια για τον «ευάλωτο οφειλέτη». Τα κριτήρια αυτά συνδέονται με εισόδημα, ακίνητη περιουσία και καταθέσεις. Για παράδειγμα, για μονοπρόσωπο νοικοκυριό προβλέπεται εισόδημα έως 7.000 ευρώ και ακίνητη περιουσία έως 120.000 ευρώ, με προσαυξήσεις ανάλογα με τη σύνθεση του νοικοκυριού και ανώτατα όρια έως 21.000 ευρώ εισόδημα και 180.000 ευρώ ακίνητη περιουσία, σύμφωνα με τις ισχύουσες δημόσιες οδηγίες για τη βεβαίωση ευάλωτου οφειλέτη.

Όμως αυτά τα όρια αφήνουν εκτός προστασίας μια μεγάλη γκρίζα ζώνη: ανθρώπους που δεν είναι φτωχοί με τη στενή διοικητική έννοια, αλλά είναι οικονομικά παγιδευμένοι. Έχουν ακίνητα, αλλά όχι εισόδημα. Έχουν επιχείρηση, αλλά όχι κέρδος. Έχουν περιουσία, αλλά δεν μπορούν να τη μετατρέψουν εύκολα σε χρήμα χωρίς να καταστραφούν. Στη διεθνή οικονομική ορολογία αυτή η κατάσταση περιγράφεται συχνά ως asset rich, cash poor: πλούσιος σε περιουσιακά στοιχεία, φτωχός σε ρευστότητα.

Στην Ελλάδα των κόκκινων δανείων αυτός ο τύπος ανθρώπου είναι εξαιρετικά εκτεθειμένος. Δεν είναι αρκετά φτωχός για να προστατευθεί. Δεν είναι αρκετά δυνατός για να διαπραγματευθεί ισότιμα. Και επειδή έχει κάτι στο όνομά του, γίνεται ελκυστικός στόχος για επιθετική είσπραξη.

Το παράδοξο του «έχεις, άρα δεν προστατεύεσαι»

Ο εξωδικαστικός μηχανισμός έχει πράγματι οδηγήσει σε δεκάδες χιλιάδες ρυθμίσεις. Το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας ανέφερε τον Φεβρουάριο 2025 ότι οι επιτυχείς ρυθμίσεις είχαν φτάσει τις 30.515, με ρυθμισμένες οφειλές 10,01 δισ. ευρώ, ενώ τα κόκκινα δάνεια σε τράπεζες και servicers μειώθηκαν από 92 δισ. ευρώ το 2019 σε 67 δισ. ευρώ το γ΄ τρίμηνο 2024.

Αλλά οι αριθμοί αυτοί δεν λένε όλη την ιστορία. Η επιτυχία μιας ρύθμισης προϋποθέτει ότι ο οφειλέτης μπορεί να μπει στο σύστημα, να αποδεχθεί τους όρους και να εξυπηρετήσει τη νέα ρύθμιση. Για πολλούς μικρομεσαίους, εμπόρους, ελεύθερους επαγγελματίες ή ιδιοκτήτες ακινήτων χωρίς ρευστότητα, το δίλημμα είναι σκληρό: ή αποδέχονται ρύθμιση που στην πράξη δεν μπορούν να τηρήσουν, ή οδηγούνται σε πτώχευση, ή υποχρεώνονται να ρευστοποιήσουν περιουσία που μπορεί να είναι η μόνη βάση επιβίωσης της οικογένειας.

Η προστασία της κύριας κατοικίας, όπως προβλέπεται στον ν. 4738/2020, συνδέεται κυρίως με τον χαρακτηρισμό του οφειλέτη ως ευάλωτου. Ο νόμος προβλέπει δυνατότητα μεταβίβασης της κύριας κατοικίας στον Φορέα Απόκτησης και Επαναμίσθωσης όταν ευάλωτος οφειλέτης πτωχεύει ή όταν επισπεύδεται αναγκαστική εκτέλεση σε βάρος της κύριας κατοικίας του.

Αυτό σημαίνει ότι όποιος δεν πιάνει τα στενά κριτήρια ευαλωτότητας μένει ουσιαστικά χωρίς αντίστοιχο δίχτυ ασφαλείας. Και εδώ βρίσκεται το θεσμικό κενό: ο νόμος βλέπει τον οφειλέτη είτε ως «ευάλωτο» είτε ως οικονομικά ικανό. Δεν αναγνωρίζει επαρκώς την ενδιάμεση κατηγορία του οικονομικά εξαντλημένου, αλλά περιουσιακά εκτεθειμένου πολίτη.

Η ρετσινιά του «στρατηγικού κακοπληρωτή»

Στη δημόσια συζήτηση, όποιος έχει ακίνητο ή επιχείρηση και δεν πληρώνει, συχνά αντιμετωπίζεται εύκολα ως ύποπτος. Η λέξη «στρατηγικός κακοπληρωτής» έγινε τα τελευταία χρόνια εργαλείο πολιτικής, τραπεζικής και κοινωνικής πίεσης. Προφανώς υπάρχουν στρατηγικοί κακοπληρωτές. Όμως δεν είναι όλοι οι μη ευάλωτοι στρατηγικοί κακοπληρωτές.

Η ίδια η κρατική πλατφόρμα για τη βεβαίωση ευάλωτου οφειλέτη αναφέρει ότι γίνονται έλεγχοι εισοδημάτων και περιουσίας «με σκοπό την πρόληψη / αντιμετώπιση των στρατηγικών κακοπληρωτών». Αυτό είναι θεμιτό ως αρχή. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η υποψία γίνεται γενίκευση. Όταν ο πολίτης που δεν πληροί τα όρια ευαλωτότητας αντιμετωπίζεται περίπου σαν να κρύβει χρήματα, ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να είναι εγκλωβισμένος σε ακίνητα, παλιές εγγυήσεις, επιχειρηματικά χρέη και τόκους που διογκώνονται.

Ένας έμπορος που κρατά ανοικτή μια εταιρεία για να μη δημιουργήσει νέα χρέη, αποζημιώσεις και εκκρεμότητες, μπορεί να φαίνεται «ενεργός επιχειρηματίας». Στην πραγματικότητα μπορεί να ζει παρατείνοντας την κατάρρευση. Ένας ιδιοκτήτης διαμερίσματος που δεν του αποδίδει εισόδημα μπορεί να φαίνεται «περιουσιακά ισχυρός». Στην πραγματικότητα μπορεί να μην έχει ούτε τα χρήματα για φόρους, ρυθμίσεις, δικηγόρους ή βασικές ανάγκες.

Όταν η περιουσία γίνεται παγίδα

Το σύστημα των κόκκινων δανείων λειτουργεί με εξασφαλίσεις. Όταν υπάρχει ακίνητο, η απαίτηση αποκτά πρακτική αξία για τον πιστωτή ή τον διαχειριστή. Όσο μεγαλύτερη είναι η αξία του ακινήτου σε σχέση με την οφειλή, τόσο μεγαλύτερο είναι το κίνητρο πίεσης. Ο μη ευάλωτος οφειλέτης που έχει περιουσία, αλλά όχι ρευστότητα, βρίσκεται έτσι σε χειρότερη θέση από κάποιον που δεν έχει τίποτα να χάσει.

Τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος δείχνουν το μέγεθος του προβλήματος. Στο τέλος του δ΄ τριμήνου 2025, η ονομαστική αξία των δανείων του ιδιωτικού τομέα που διαχειρίζονται εγχώριες εταιρείες διαχείρισης και έχουν μεταβιβαστεί σε εξειδικευμένα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα του εξωτερικού έφτασε τα 80,020 δισ. ευρώ. Από αυτά, 28,176 δισ. ευρώ ήταν επιχειρηματικά δάνεια, 10,535 δισ. ευρώ δάνεια προς ελεύθερους επαγγελματίες, αγρότες και ατομικές επιχειρήσεις, ενώ σημαντικό μέρος αφορά στεγαστικά και καταναλωτικά δάνεια ιδιωτών.

Με απλά λόγια, πίσω από τους αριθμούς δεν υπάρχουν μόνο «κακοπληρωτές». Υπάρχουν επιχειρήσεις, ελεύθεροι επαγγελματίες, νοικοκυριά, εγγυητές, κληρονόμοι και άνθρωποι που μπλέχτηκαν σε παλιές συμβάσεις, προσημειώσεις, τόκους και μεταβιβάσεις απαιτήσεων.

Το πρόβλημα είναι ότι μετά τον πλειστηριασμό δεν σημαίνει πάντα ότι ο οφειλέτης καθαρίζει. Αν το τίμημα δεν καλύπτει την απαίτηση, αν οι τόκοι συνεχίζουν, αν υπάρχουν περισσότερες απαιτήσεις, εγγυήσεις ή παράλληλες οφειλές, ο άνθρωπος μπορεί να χάσει περιουσία μεγάλης αξίας και να εξακολουθεί να εμφανίζεται χρεωμένος. Αυτό είναι το πιο σκληρό σημείο: η περιουσία ρευστοποιείται, η κοινωνική αξιοπρέπεια διαλύεται, αλλά η οφειλή δεν τελειώνει.

Η περίπτωση Παπαργυρόπουλου ως δημόσιο παράδειγμα

Χαρακτηριστική είναι η δημόσια περίπτωση του Αργύρη Παπαργυρόπουλου. Ο ίδιος, μετά την έξωση από το σπίτι του, δήλωσε δημοσίως ότι είχε πάρει δάνειο, ότι αυτό «δεκαπλασιάστηκε», ότι του πήραν μαγαζιά στο Κολωνάκι και ότι το σπίτι του βγήκε σε πλειστηριασμό. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, είπε χαρακτηριστικά: «Η τράπεζα πήρε 14 εκατομμύρια και ακόμα χρωστάω».

Η περίπτωση αυτή δεν μπορεί να αξιολογηθεί δικαστικά από ένα δημοσιογραφικό άρθρο. Δεν γνωρίζουμε από τα δημοσιεύματα όλο τον φάκελο, τις συμβάσεις, τους τόκους, τις εξασφαλίσεις και τις δικαστικές αποφάσεις. Όμως ως δημόσια αφήγηση φωτίζει ακριβώς το κοινωνικό πρόβλημα: ένας άνθρωπος μπορεί να χάσει περιουσία πολλαπλάσια της αρχικής οφειλής, να στιγματιστεί, να υποστεί έξωση και παρ’ όλα αυτά να εμφανίζεται ακόμη χρεωμένος.

Αυτό είναι το σημείο όπου η κοινωνία πρέπει να σταματήσει να ρωτά μόνο «χρωστούσε;» και να αρχίσει να ρωτά: πόσα χρωστούσε αρχικά, πόσα πληρώθηκαν, πόσα εισπράχθηκαν από πλειστηριασμούς, πώς υπολογίστηκαν οι τόκοι, ποιος πήρε τα χρήματα, ποια οφειλή έμεινε και αν η τελική επιβάρυνση είναι αναλογική.

Το θεσμικό κενό των «μη ευάλωτων»

Η Ελλάδα χρειάζεται μια νέα κατηγορία προστασίας: όχι μόνο τον «ευάλωτο» με βάση εισόδημα και χαμηλή περιουσία, αλλά και τον μη ρευστό οφειλέτη με περιουσιακή έκθεση. Δηλαδή τον άνθρωπο που έχει περιουσία, αλλά δεν έχει πραγματική δυνατότητα πληρωμής χωρίς να καταστραφεί.

Η κατηγορία αυτή πρέπει να εξετάζεται με πραγματικά οικονομικά δεδομένα:

• καθαρό διαθέσιμο εισόδημα,
• πραγματική δυνατότητα εξυπηρέτησης ρύθμισης,
• σχέση αρχικής οφειλής και σημερινής απαίτησης,
• αξία περιουσίας που έχει ήδη ρευστοποιηθεί,
• ποσά που έχουν ήδη εισπραχθεί από τράπεζες, funds ή servicers,
• ύπαρξη εγγυήσεων ή παλαιών προσημειώσεων,
• αναλογικότητα μεταξύ οφειλής και μέτρων εκτέλεσης.

Χωρίς τέτοιο έλεγχο, ο μη ευάλωτος γίνεται τελικά ο πιο ευάλωτος. Γιατί δεν προστατεύεται, δεν συγχωρείται, δεν θεωρείται κοινωνικά αδύναμος, αλλά είναι αρκετά εκτεθειμένος ώστε να χάσει τα πάντα.

Τι πρέπει να αλλάξει

Πρώτον, χρειάζεται υποχρεωτική πλήρης εκκαθάριση της οφειλής πριν από κάθε πλειστηριασμό: αρχικό κεφάλαιο, τόκοι, έξοδα, εισπράξεις, πωλήσεις απαιτήσεων, προηγούμενες ρευστοποιήσεις και υπόλοιπο. Ο οφειλέτης πρέπει να γνωρίζει με ακρίβεια τι χρωστά, γιατί το χρωστά και πώς υπολογίστηκε.

Δεύτερον, πρέπει να καθιερωθεί έλεγχος αναλογικότητας. Δεν μπορεί για μια περιορισμένη ή αμφισβητούμενη οφειλή να χάνεται περιουσία πολλαπλάσιας αξίας χωρίς αυστηρό δικαστικό και λογιστικό έλεγχο.

Τρίτον, η μη ένταξη στα κριτήρια ευαλωτότητας δεν πρέπει να ισοδυναμεί με τεκμήριο κακοπιστίας. Άλλο ο στρατηγικός κακοπληρωτής και άλλο ο άνθρωπος που έχει ακίνητο αλλά όχι ρευστότητα.

Τέταρτον, πρέπει να υπάρχει δυνατότητα ρύθμισης για τους asset rich, cash poor οφειλέτες, με βάση την πραγματική ικανότητα πληρωμής και όχι μόνο την αντικειμενική αξία της περιουσίας τους.

Πέμπτον, μετά από πλειστηριασμό ή αναγκαστική ρευστοποίηση πρέπει να υπάρχει σαφής μηχανισμός οριστικής εκκαθάρισης. Αν ο πιστωτής έχει ήδη ανακτήσει ποσά δυσανάλογα υψηλά σε σχέση με την αρχική οφειλή, δεν μπορεί ο οφειλέτης να παραμένει επ’ αόριστον δέσμιος τόκων, εξόδων και νέων απαιτήσεων.

Συμπέρασμα

Οι πιο ευάλωτοι στα κόκκινα δάνεια δεν είναι πάντα αυτοί που ο νόμος ονομάζει ευάλωτους. Συχνά είναι οι «μη ευάλωτοι»: οι άνθρωποι που έχουν κάτι να χάσουν, αλλά όχι αρκετή ρευστότητα για να σωθούν. Είναι αυτοί που φαίνονται εύποροι στα χαρτιά και ανήμποροι στην πράξη. Αυτοί που δεν δικαιούνται προστασία επειδή «έχουν», αλλά ακριβώς επειδή έχουν, στοχοποιούνται.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα μειωθούν τα κόκκινα δάνεια στους ισολογισμούς. Είναι πώς θα μειωθούν χωρίς να δημιουργηθεί μια νέα κοινωνική κατηγορία ανθρώπων που έχασαν περιουσίες, αξιοπρέπεια και μέλλον — και στο τέλος εξακολουθούν να χρωστούν.